Cụm danh từ, cụm động từ, cụm tính từ: cấu tạo ba phần và cách phân tích

Cụm từ là gì

Cụm từ là tổ hợp gồm từ hai từ trở lên, kết hợp tự do theo quan hệ ngữ pháp, trong đó có một từ làm trung tâm và các từ khác bổ sung nghĩa cho nó. Cụm từ hoạt động trong câu giống như một từ, nhưng nghĩa đầy đủ, cụ thể hơn:

• mèo → con mèo đen ấy (cụm danh từ, trung tâm là mèo)
• đọc → đang đọc truyện (cụm động từ, trung tâm là đọc)
• đẹp → rất đẹp (cụm tính từ, trung tâm là đẹp)

Cụm từ khác từ ghép ở chỗ các thành phần kết hợp lỏng, thay đổi được tự do (con mèo đen, con mèo trắng, con mèo nhà bên), còn từ ghép là một khối cố định gọi tên một khái niệm (hoa hồng, xe đạp). Cụm từ cũng khác câu ở chỗ chưa thành một thông báo trọn vẹn.

Mô hình phân tích dưới đây là mô hình sách Ngữ văn trung học cơ sở hay dùng. Các giáo trình ngữ pháp đại học có những cách chia ô chi tiết hơn hoặc gọi tên khác, nhưng ý tưởng ba phần thì khá thống nhất.

Cụm danh từ

Cụm danh từ đầy đủ có ba phần: phần phụ trước, phần trung tâm, phần phụ sau.

• Phụ trước: lượng từ chỉ toàn thể (tất cả, cả, hết thảy), rồi số từ hoặc lượng từ chỉ số lượng (ba, những, các, mỗi). Xem Số từ và lượng từ.
• Trung tâm: thường gồm danh từ chỉ loại hoặc đơn vị (con, em, thúng) và danh từ chỉ sự vật (mèo, học sinh, gạo).
• Phụ sau: từ, cụm từ nêu đặc điểm (đen, chăm ngoan, nếp, mà tôi mua hôm qua), cuối cùng là chỉ từ (này, ấy, kia, nọ).

Không phải cụm nào cũng đủ các ô. Ba con mèo thiếu phần phụ sau; con mèo ấy thiếu phần phụ trước. Khi danh từ đã được nhắc trước, trung tâm có thể chỉ còn loại từ: "Chị mua mấy quả cam? – Mua ba quả to này."

Trật tự các ô gần như cố định. Không nói "những tất cả em học sinh", cũng không nói "ấy con mèo đen". Chỉ từ luôn đứng cuối cụm.

Cụm động từ

Cụm động từ cũng có ba phần:

• Phụ trước bổ sung ý nghĩa về thời gian (đã, đang, sẽ, vừa), sự tiếp diễn hay tương đồng (vẫn, còn, cũng, đều), phủ định hoặc khẳng định (không, chưa, chẳng, có), cầu khiến (hãy, đừng, chớ). Xem Diễn đạt thời gian.
• Phụ sau bổ sung đối tượng (đọc sách), hướng (chạy ra), kết quả (làm xong), nơi chốn (học ở trường), thời gian (ngủ đến trưa), cách thức (nói nhỏ nhẹ).

Có những động từ bắt buộc phải có phụ ngữ đối tượng. "Tôi đã đặt lên bàn" thiếu thông tin (đặt cái gì?); "Anh ấy rất cần" cũng hụt (cần gì?). Động từ như ngủ, đi, cười thì không cần: Em bé đã ngủ là đủ ý.

Cụm tính từ

• Phụ trước: từ chỉ mức độ (rất, hơi, khá, quá, cực kỳ), thời gian, tiếp diễn (đã, sẽ, vẫn, còn), phủ định (không, chưa).
• Phụ sau: từ chỉ mức độ (lắm, quá, cực), so sánh (như tiên, hơn bạn, nhất lớp), phạm vi (giỏi về toán, mạnh về phòng ngự).

Một số từ chỉ mức độ đứng được cả trước lẫn sau, với sắc thái khác nhau: quá đẹp và đẹp quá đều đúng, nhưng đẹp quá! thiên về cảm thán, còn quá đẹp có thể là đánh giá (Cái váy này quá đẹp so với giá tiền), đôi khi lại mang nghĩa "vượt mức" (quá dài là dài hơn mức cần).

Cụm chủ – vị dùng để mở rộng câu

Ngoài ba loại cụm trên, sách giáo khoa còn nói đến cụm chủ – vị, tức một cấu trúc có chủ ngữ và vị ngữ riêng, được lồng vào làm một thành phần của câu lớn hoặc của cụm từ:

• Làm phụ ngữ trong cụm danh từ: Chiếc xe mẹ mới mua rất đẹp. (cụm mẹ / mới mua bổ nghĩa cho chiếc xe)
• Làm chủ ngữ: Chị ấy đi học muộn làm cả lớp ngạc nhiên.
• Làm phụ ngữ cho động từ: Tôi biết anh ấy đã về.

Câu có cụm chủ – vị như vậy vẫn là câu đơn theo cách hiểu của sách giáo khoa, vì cụm chủ – vị chỉ là một bộ phận chứ không phải một vế ngang hàng. Phân biệt với câu ghép xem bài Câu đơn, câu ghép.

Cụm từ làm gì trong câu

Mỗi loại cụm thường đảm nhận những chức vụ quen thuộc, giống như từ trung tâm của nó (xem Thành phần câu):

• Cụm danh từ thường làm chủ ngữ hoặc bổ ngữ: Những bông hoa trong vườn đã nở. Tôi thích cuốn sách bìa xanh ấy.
• Cụm động từ, cụm tính từ thường làm vị ngữ: Em bé đang ngủ say. Hôm nay trời rất đẹp.
• Cụm danh từ cũng làm vị ngữ khi có là: Bố tôi là một kỹ sư cầu đường.

Thực hành: phân tích một câu thành các cụm

Lấy câu: Tất cả những học sinh lớp tôi đã làm xong bài kiểm tra cuối kỳ rất nhanh.

1. Tìm vị ngữ trước: hành động là làm. Cụm động từ: đã làm xong bài kiểm tra cuối kỳ rất nhanh, trong đó đã là phụ trước (thời gian); xong (kết quả), bài kiểm tra cuối kỳ (đối tượng), rất nhanh (cách thức) là phụ sau.
2. Phần đứng trước vị ngữ là chủ ngữ, một cụm danh từ: tất cả (toàn thể) + những (số lượng) + học sinh (trung tâm) + lớp tôi (phụ sau, chỉ phạm vi).
3. Trong cụm động từ lại có cụm nhỏ hơn: bài kiểm tra cuối kỳ là một cụm danh từ (trung tâm bài kiểm tra, phụ sau cuối kỳ); rất nhanh là một cụm tính từ (phụ trước rất, trung tâm nhanh).

Ví dụ cho thấy cụm từ có thể lồng vào nhau nhiều tầng. Cách phân tích hiệu quả là đi từ ngoài vào trong: tìm hai thành phần lớn của câu, rồi tìm trung tâm của từng thành phần, rồi mới xét các phụ ngữ.

Lỗi hay gặp khi dùng cụm từ

1. Phụ ngữ đặt sai chỗ: "Tôi gặp người bạn cũ đi xe đạp ở chợ" có thể hiểu tôi đi xe đạp hay bạn đi xe đạp. Đưa phụ ngữ về sát từ nó bổ nghĩa: Tôi đi xe đạp ra chợ và gặp người bạn cũ.
2. Phụ ngữ quá dài làm loãng trung tâm: "Những ngôi nhà mà gia đình tôi cùng hàng xóm đã chung tay sửa lại sau cơn bão năm ngoái ở cuối làng đã…" Nên tách câu.
3. Thiếu phụ ngữ bắt buộc: "Chúng tôi đã tổ chức." (tổ chức cái gì?) Đọc lại xem động từ có cần đối tượng không.
4. Chồng phụ ngữ cùng chức năng: "rất đẹp lắm", "những các em". Chỉ giữ một từ chỉ mức độ, một lượng từ.