Từ ghép đẳng lập và từ ghép chính phụ: phân biệt, ví dụ và mẹo kiểm tra

Từ ghép là gì

Từ ghép là từ phức được tạo bằng cách ghép các tiếng có nghĩa lại với nhau theo một quan hệ nghĩa. Khác với từ láy, ở đây các tiếng không cần giống nhau về âm: xe đạp, quần áo, học sinh, bàn ghế. Tổng quan về từ đơn, từ ghép, từ láy xem ở bài Cấu tạo từ tiếng Việt.

Dựa vào quan hệ giữa các tiếng, từ ghép chia làm hai loại lớn. Sách giáo khoa hiện nay gọi là từ ghép chính phụ và từ ghép đẳng lập; sách Tiếng Việt tiểu học trước đây dùng tên từ ghép có nghĩa phân loại và từ ghép có nghĩa tổng hợp. Hai cách gọi nhìn cùng một hiện tượng từ hai góc: góc cấu tạo và góc nghĩa.

Từ ghép chính phụ

Trong từ ghép chính phụ, một tiếng nêu cái chung (tiếng chính), tiếng còn lại thu hẹp, cụ thể hoá. Nhìn một loạt từ cùng tiếng chính sẽ thấy rõ cơ chế "phân loại":

• xe: xe đạp, xe máy, xe buýt, xe tải, xe lửa.
• cá: cá chép, cá rô, cá thu, cá mè.
• bà: bà nội, bà ngoại.
• ăn: ăn bám, ăn khách, ăn ý (nghĩa đã chuyển xa nghĩa gốc "ăn").

Tính từ cũng tạo được từ ghép chính phụ với một yếu tố chỉ mức độ hay sắc thái: xanh lè, xanh ngắt, đỏ au, trắng tinh, trắng muốt, đen sì, đen nhánh. Điều thú vị là yếu tố phụ thường chỉ đi với một màu: nói trắng tinh mà không nói "đỏ tinh", nói đen nhánh (tóc) mà không nói "trắng nhánh". Mỗi từ lại có sắc thái riêng: đen nhánh là đen bóng đẹp, đen sì là đen xỉn, có ý chê.

Tiếng chính đứng trước hay đứng sau?

Với từ thuần Việt, tiếng chính gần như luôn đứng trước: xe đạp, nhà ăn, bút chì. Với từ Hán Việt, tiếng chính thường đứng sau, theo trật tự của tiếng Hán:

Ngoại lệ quan trọng: khi hai yếu tố Hán Việt có quan hệ động từ + đối tượng, động từ vẫn đứng trước như tiếng Việt: ái quốc (yêu nước), thủ môn (giữ cửa), phát thanh (phát ra tiếng). Vì vậy "chính sau phụ trước" chỉ đúng với quan hệ định ngữ, không áp dụng máy móc cho mọi từ Hán Việt.

Từ ghép đẳng lập

Ở từ ghép đẳng lập, các tiếng ngang hàng về ngữ pháp và cùng góp nghĩa. Kết quả là một nghĩa khái quát: quần áo là đồ mặc nói chung, sách vở là đồ dùng học tập nói chung, cha mẹ là bậc sinh thành. Có thể chia theo quan hệ nghĩa giữa các tiếng:

• Đồng nghĩa hoặc gần nghĩa: to lớn, xinh đẹp, chờ đợi, mệt mỏi, tươi tốt. Nghĩa chung thường mạnh hoặc bao quát hơn từng tiếng.
• Cùng loại, cùng trường nghĩa: quần áo, bàn ghế, ăn uống, sông núi, cây cỏ.
• Trái nghĩa: trước sau, phải trái, mua bán, sống chết, đầu đuôi. Nghĩa chung thường là cả phạm vi giữa hai đầu: kể đầu đuôi là kể từ đầu đến cuối, phải trái là lẽ đúng sai.

Đảo trật tự: được, không được, và đảo thì đổi nghĩa

Nhiều từ ghép đẳng lập đảo được mà nghĩa gần như không đổi: quần áo / áo quần, thương nhớ / nhớ thương, đau thương / thương đau. Nhưng không phải mọi từ đều đảo được tự nhiên: cha mẹ nói thường, mẹ cha chủ yếu gặp trong thơ, ca dao. Có trường hợp đảo lại thành từ khác hẳn: tình cảm (sự yêu mến, xúc cảm nói chung) và cảm tình (thiện cảm với ai đó) không thay nhau được.

Những tiếng đã mờ nghĩa

Trong một số từ ghép đẳng lập, một tiếng ngày nay đã mờ nghĩa: chợ búa, xe cộ, đất đai, tre pheo, gà qué. Người nói hiện nay không còn dùng búa, cộ, pheo theo nghĩa xưa, nhưng nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chúng vốn có nghĩa (ví dụ cộ là một loại xe trượt kéo trên đất). Do vậy, các tài liệu không thống nhất xếp những từ này là ghép hay láy. Xem thêm bài Từ thuần Việt và lớp từ cổ.

Mẹo kiểm tra: đếm được hay không?

Mẹo đáng tin nhất để phân biệt hai loại khi làm bài là thử đặt từ sau số đếm và danh từ chỉ loại:

• hai chiếc xe đạp, ba con cá chép, một bông hoa hồng: tự nhiên. Đây là từ ghép chính phụ, chỉ một loại vật cụ thể, đếm được.
• "hai chiếc quần áo", "ba cái bàn ghế", "một cuốn sách vở": nghe sai. Đây là từ ghép đẳng lập, nghĩa khái quát nên không đếm từng cái được. Muốn đếm phải dùng từ chỉ đơn vị tập hợp: một bộ quần áo, một bộ bàn ghế.

Mẹo này hiệu quả với danh từ. Với động từ, tính từ thì xem nghĩa: ăn uống khái quát hơn ăn và uống (đẳng lập), còn ăn khách là một kiểu "ăn" đặc biệt (chính phụ).

Từ ghép khác cụm từ ở đâu

Vì chữ viết tiếng Việt cách rời từng tiếng, từ ghép chính phụ rất dễ lẫn với cụm từ. So sánh:

Ba dấu hiệu của từ ghép: nghĩa không suy ra hoàn toàn từ nghĩa từng tiếng; không chen được từ khác vào giữa mà giữ nghĩa cũ (hoa hồng chen thành "hoa rất hồng" là đổi nghĩa); và từ đó gọi tên một sự vật, khái niệm chứ không miêu tả. Cụm từ thì ngược lại, mở rộng được tự do. Bài Cụm danh từ, cụm động từ, cụm tính từ đi sâu vào cấu trúc cụm.

Từ ghép nhiều hơn hai tiếng

Từ ghép có thể dài hơn hai tiếng, thường do ghép tiếp vào một từ ghép có sẵn: xe đạp điện (xe đạp + điện), máy bay trực thăng, cà phê sữa đá. Phân tích theo tầng: xe đạp điện trước hết là một loại xe đạp, rồi xe đạp là một loại xe. Thuật ngữ khoa học cũng hay dài: ngôn ngữ học đối chiếu, bệnh viện đa khoa. Mỗi tầng vẫn tuân theo quan hệ chính phụ hoặc đẳng lập như hai tiếng.