Từ mượn tiếng Anh trong tiếng Việt: giữ nguyên, phiên âm hay dịch?

Làn sóng vay mượn mới

Nếu từ gốc Pháp gắn với xe đạp, nhà ga, bơ sữa của nửa đầu thế kỷ 20 (xem Từ mượn tiếng Pháp), thì từ gốc Anh gắn với máy tính, internet, kinh doanh, giải trí và thể thao của mấy chục năm gần đây. Tiếng Anh là ngôn ngữ quốc tế của công nghệ và thương mại, nên khái niệm mới thường đến Việt Nam kèm tên tiếng Anh.

Khác với từ gốc Pháp đã được gọt thành âm tiết Việt từ lâu, phần lớn từ gốc Anh hiện nay vẫn còn "đang trên đường": có từ giữ nguyên chữ viết, có từ đã phiên âm, có từ được dịch, và có những từ chưa biết sẽ trụ lại hay biến mất.

Bốn con đường vào tiếng Việt

1. Giữ nguyên dạng viết

Đây là cách phổ biến nhất hiện nay: email, internet, online, laptop, video, game, marketing, fan, show. Từ được viết như tiếng Anh nhưng đọc theo thói quen của người Việt, thường mang thanh điệu Việt: video hay được đọc gần như "vi-đi-ô".

2. Phiên âm theo tiếng Việt

Một số từ được viết lại theo âm tiếng Việt: ô kê (OK), gôn (golf), sô trong chạy sô (show), mít tinh (meeting). Lối này hiện ít hơn trước vì người viết ngày càng quen chữ tiếng Anh. Cần lưu ý: với một số từ như gôn, ten-nít, mít tinh, rất khó khẳng định đi thẳng từ tiếng Anh hay qua tiếng Pháp, vì chính tiếng Pháp cũng đã mượn các từ này từ tiếng Anh.

3. Dịch sao phỏng (dịch từng phần)

Từ tiếng Anh được dịch từng bộ phận sang tiếng Việt, giữ nguyên cách tạo từ: software thành phần mềm, hardware thành phần cứng, homepage thành trang chủ, mouse (thiết bị máy tính) thành chuột, cloud thành đám mây, artificial intelligence thành trí tuệ nhân tạo. Kiểu này không mang âm tiếng Anh nhưng vẫn là dấu vết vay mượn: nghĩa "thiết bị điều khiển máy tính" của chuột là nghĩa mượn.

4. Chêm tiếng Anh vào câu Việt

Người nói, nhất là ở môi trường văn phòng, thường xen từ tiếng Anh vào câu: "Anh gửi feedback trước deadline nhé", "Mai có meeting với khách". Giới ngôn ngữ học gọi đây là chuyển mã (code-switching), khác với vay mượn thật sự: từ chêm chưa thuộc về tiếng Việt, người không biết tiếng Anh có thể không hiểu. Theo thời gian, một số từ chêm phổ biến có thể trở thành từ mượn. Bài Tiếp xúc ngôn ngữ phân biệt hai hiện tượng này kỹ hơn.

Từ mượn chịu ngữ pháp tiếng Việt

Dù giữ nguyên chữ viết, từ mượn tiếng Anh luôn vận hành theo ngữ pháp tiếng Việt, không theo ngữ pháp tiếng Anh:

• Không chia số nhiều: nói "hai cái laptop", không nói "hai cái laptops". Số lượng được thể hiện bằng số từ và danh từ chỉ loại như tiếng Việt.
• Không chia thì: nói "em đã book vé rồi", không phải "em booked vé". Thời gian do đã, đang, sẽ đảm nhận.
• Đổi từ loại tự do: like dùng làm động từ ("like bài này") hoặc danh từ ("được nhiều like"); fan nhận định ngữ tiếng Việt: fan cứng (người hâm mộ trung thành).
• Trật tự Việt: nhạc pop, áo hoodie, trà sữa topping: tiếng chính tiếng Việt đứng trước, từ mượn đứng sau làm phần phụ, như từ ghép chính phụ thuần Việt.

Đây cũng là bằng chứng một từ đang được "Việt hoá" về chức năng, dù chữ viết còn nguyên.

Người Việt đọc từ tiếng Anh theo khuôn tiếng Việt

Ngay cả khi chữ viết giữ nguyên, cách đọc của đa số người nói vẫn đi theo khuôn âm tiết tiếng Việt. Có thể thấy mấy quy luật khá đều đặn:

• Âm tiết tắc nhận thanh sắc hoặc nặng: trong tiếng Việt, âm tiết kết thúc bằng p, t, c, ch chỉ đi với thanh sắc hoặc thanh nặng. Vì thế chat được đọc như "chát", laptop như "láp tóp", Facebook như "phây búc".
• Cụm phụ âm được tách ra: smart có cụm sm mà tiếng Việt không có, nên thường được đọc chen thêm một nguyên âm, kiểu "xờ-mát".
• Âm cuối lạ bị thay hoặc bỏ: âm s cuối từ thường rụng hoặc được tách thành một tiếng "xờ" riêng; âm l cuối bị bỏ hoặc đọc thành "n".
• Mỗi âm tiết một thanh: tiếng Anh có trọng âm, tiếng Việt có thanh điệu, nên người nói gán cho mỗi âm tiết một thanh, phổ biến là thanh ngang và thanh sắc.

Cách đọc này không phải "sai" theo nghĩa xấu, mà là quá trình tự nhiên khi một từ đi vào ngôn ngữ khác. Người Pháp, người Nhật cũng đọc từ tiếng Anh theo khuôn của họ. Tuy vậy, khi giao tiếp bằng chính tiếng Anh thì nên phát âm theo chuẩn tiếng Anh, vì cách đọc Việt hoá có thể khiến người bản ngữ không nhận ra từ.

Có từ Việt tương đương hay không

Câu hỏi thực tế nhất khi viết: dùng từ tiếng Anh hay từ Việt? Bảng dưới gợi ý một số trường hợp hay gặp:

Nguyên tắc chung: khi đã có từ Việt quen thuộc, rõ nghĩa, văn bản viết cho đông đảo người đọc nên ưu tiên từ Việt. Khi khái niệm còn mới và từ Việt chưa ổn định, có thể giữ thuật ngữ tiếng Anh, lần đầu xuất hiện nên kèm giải thích ngắn.

Viết từ mượn tiếng Anh thế nào cho đúng

1. Giữ đúng chính tả gốc nếu giữ nguyên dạng: marketing, không phải "makerting"; e-mail hoặc email đều có người dùng, nhưng nên thống nhất trong một văn bản.
2. Không trộn hai lối trong cùng một từ: hoặc viết OK, hoặc viết ô kê, tránh dạng lai "ô-kê-y".
3. Văn bản trang trọng: nhiều cơ quan báo chí đặt quy ước riêng, ví dụ in nghiêng từ nước ngoài chưa Việt hoá. Nếu không có quy ước, hãy hạn chế chêm và chọn từ Việt.
4. Tên riêng (tên công ty, sản phẩm, người) được giữ nguyên; các quy ước chi tiết có ở bài Viết tên riêng nước ngoài.

Vay mượn có làm "hỏng" tiếng Việt không

Vay mượn là hiện tượng bình thường của mọi ngôn ngữ. Chính tiếng Anh đã mượn một lượng rất lớn từ tiếng Pháp và tiếng Latinh, và cũng đã nhận cả từ tiếng Việt: pho (phở), banh mi (bánh mì) đã xuất hiện trong một số từ điển tiếng Anh. Tiếng Việt từng tiếp nhận hàng nghìn từ gốc Hán, hàng trăm từ gốc Pháp, mà vẫn giữ nguyên bản sắc.

Điều đáng bàn không phải vay mượn hay không, mà là dùng đúng chỗ. Câu "Bên em sẽ confirm lại schedule và update cho chị" có thể tự nhiên trong một nhóm đồng nghiệp trẻ, nhưng gửi cho khách hàng lớn tuổi thì nên viết "Bên em sẽ xác nhận lại lịch và báo cho chị". Người viết giỏi là người biết đổi văn phong theo người đọc.