Chuyên đề tiếng Việt
100 bài viết tay, đọc liền một mạch: quy tắc chính tả và lý do của nó, cấu tạo âm tiết và sáu thanh, từ Hán Việt và từ mượn, ngữ pháp, lịch sử chữ Quốc ngữ – chữ Nôm, phương ngữ ba miền và tiếng của các dân tộc ở Việt Nam.
Chính tả 14Ngữ âm 13Từ vựng 13Ngữ pháp 13Chữ viết 12Phương ngữ 11Tiếng các dân tộc 12Ngôn ngữ học 12
Chính tả (14 bài)
Quy tắc viết i/y, d/gi/r, s/x, ch/tr, hỏi/ngã, viết hoa, dấu câu, tên riêng nước ngoài.
Viết i hay y: quy tắc bắt buộc và những từ còn hai cách viết (lí/lý, kĩ/kỹ)Khi nào bắt buộc viết y (uy, yêu, ay, ây), khi nào bắt buộc viết i, và vì sao lí/lý, kĩ/kỹ, mĩ/mỹ còn tồn tại song song. Có bảng tóm tắt và ví dụ.Phân biệt d, gi, r khi viết: mẹo Hán Việt, từ láy và các cặp dễ nhầmVì sao hay nhầm d, gi, r; mẹo nhận diện qua từ Hán Việt (không có r, thanh ngã/nặng thường d), âm đệm, từ láy, kèm bảng cặp từ dễ sai.Phân biệt s và x: mẹo âm đệm, từ láy, tên cây con vật và các cặp dễ nhầmCách phân biệt s và x khi viết: x đi với âm đệm và láy vần với l, tên cây con vật thường là s, cùng bảng cặp sa/xa, sót/xót, suất/xuất.Phân biệt ch và tr: mẹo âm đệm, từ láy, từ Hán Việt và các cặp dễ nhầmMẹo phân biệt ch và tr khi viết: âm đệm, láy vần với l, thanh huyền và nặng trong từ Hán Việt, từ chỉ họ hàng, đồ dùng, kèm bảng cặp từ dễ sai.Phân biệt dấu hỏi và dấu ngã: luật bổng trầm, mẹo Hán Việt và ngoại lệCách viết đúng dấu hỏi, dấu ngã: luật bổng trầm trong từ láy, mẹo Hán Việt "Mình Nên Nhớ Viết Lấy Dấu Ngã", danh sách ngoại lệ và cặp từ dễ nhầm.Phân biệt l và n: cách phát âm, mẹo âm đệm, từ láy và cặp từ dễ nhầmPhân biệt l và n khi nói và viết: thử bịt mũi, mẹo n không đi với âm đệm (trừ noãn), mẹo từ láy vần, bảng cặp lo/no, lên/nên, lỗi/nỗi.Phân biệt âm cuối c/t, n/ng và nh, ch: mẹo từ láy, quy tắc vần và cặp dễ nhầmCách viết đúng âm cuối n hay ng, t hay c, khi nào dùng nh, ch; mẹo từ láy san sát, rừng rực, các vần ít gặp cần thuộc và bảng cặp từ dễ sai.Khi nào viết c, k, q; g hay gh; ng hay ngh — quy tắc và lỗi hay gặpQuy tắc chính tả c/k/q, g/gh, ng/ngh: viết k, gh, ngh trước i, e, ê, iê; viết qu khi có âm đệm; vì sao có quy ước này và các lỗi như "nghành", "ngỉ".Đặt dấu thanh ở đâu: hoà hay hòa, thuỷ hay thủy — kiểu cũ và kiểu mớiQuy tắc đặt dấu thanh tiếng Việt: kiểu cũ (hòa, thủy) và kiểu mới (hoà, thuỷ) khác nhau ở đâu, các trường hợp hai kiểu giống nhau và những lỗi sai thật như gìa, qủa.Quy tắc viết hoa trong tiếng Việt: đầu câu, tên người, địa danh, cơ quan, tác phẩmKhi nào viết hoa trong tiếng Việt: đầu câu, tên người, địa danh, tên cơ quan tổ chức, ngày lễ, tác phẩm; kèm các lỗi phổ biến như viết hoa mọi chữ trong tiêu đề.Viết tên riêng nước ngoài: giữ nguyên, phiên âm hay đọc Hán Việt?Ba cách viết tên riêng nước ngoài trong tiếng Việt: giữ nguyên dạng gốc, phiên âm theo cách đọc, đọc Hán Việt; ưu nhược điểm, cách trình bày và khi nào nên dùng cách nào.Dấu câu trong tiếng Việt: chấm, phẩy, chấm phẩy, hai chấm, ngoặc, gạch ngangCông dụng của từng dấu câu tiếng Việt, lỗi dấu phẩy làm đổi nghĩa câu, phân biệt gạch ngang và gạch nối, quy tắc khoảng trắng khi gõ dấu câu.Những lỗi chính tả hay gặp nhất trong tiếng Việt và cách nhớTổng hợp lỗi chính tả hay gặp: phụ âm đầu, hỏi ngã, âm cuối, vần, viết hoa, cùng danh sách từ hay viết sai nhất như chẩn đoán, sáp nhập, chỉn chu, xán lạn.Cách viết số, ngày tháng, đơn vị đo và chữ viết tắt trong tiếng ViệtQuy ước viết số trong tiếng Việt (dấu chấm hàng nghìn, phẩy thập phân), đọc số (mốt, tư, lăm, linh), ghi ngày tháng, đơn vị đo, tiền tệ và chữ viết tắt cho đúng.
Ngữ âm (13 bài)
Âm tiết, âm đầu, vần, nguyên âm, sáu thanh điệu, đánh vần và luật bằng trắc.
Âm tiết tiếng Việt: cấu tạo năm thành phần và các loại âm tiếtÂm tiết tiếng Việt gồm thanh điệu, âm đầu, âm đệm, âm chính, âm cuối: thành phần nào bắt buộc, cách phân tích từng tiếng, bốn loại âm tiết theo âm cuối.Sáu thanh điệu tiếng Việt: cao độ, đường nét và cách phân biệtSáu thanh ngang, huyền, sắc, hỏi, ngã, nặng: mỗi thanh cao hay thấp, bằng hay gãy, vai trò phân biệt nghĩa, cách ghi dấu và vì sao hỏi, ngã khó nhất.Hệ thống phụ âm đầu tiếng Việt: các âm, cách phát âm và cách viếtPhụ âm đầu tiếng Việt xếp theo vị trí và cách phát âm: môi, đầu lưỡi, uốn lưỡi, mặt lưỡi, gốc lưỡi; các cặp đối lập như t/th, b/m, chữ ghi âm và khác biệt giữa các vùng.Nguyên âm tiếng Việt: nguyên âm đơn, nguyên âm đôi và cách phân loạiHệ thống nguyên âm tiếng Việt: các nguyên âm đơn xếp theo độ mở, hàng trước sau, tròn môi; ba nguyên âm đôi iê, ươ, uô và các cách viết ia, yê, ưa, ua.Âm đệm u, o trong tiếng Việt: là gì, viết thế nào, đi với âm nàoÂm đệm là âm lướt tròn môi viết bằng o hoặc u (hoa, thuý, quê): khi nào viết o, khi nào viết u, các vần có âm đệm, ràng buộc kết hợp và ảnh hưởng tới chính tả.Âm cuối tiếng Việt: phụ âm cuối và bán nguyên âm cuốiÂm cuối tiếng Việt gồm phụ âm m, n, ng, p, t, c (và nh, ch) cùng bán nguyên âm i, u: cách phát âm, cách viết y hay i, o hay u, quan hệ với thanh điệu.Vần tiếng Việt: cấu tạo, các loại vần và vai trò trong thơ, từ láyVần tiếng Việt gồm âm đệm, âm chính, âm cuối: bốn kiểu cấu tạo vần, cách phân loại theo âm cuối, các vần khó đọc khó viết, vần chính và vần thông trong thơ.Chữ và âm không trùng nhau: một âm nhiều cách viết, một chữ nhiều âmVì sao chữ Quốc ngữ không hoàn toàn "nói sao viết vậy": bảng các âm có nhiều cách viết, các chữ ghi nhiều âm, chữ ghép, và vì sao đọc chữ Việt dễ mà viết đúng lại khó.Bảng chữ cái tiếng Việt: 29 chữ cái, tên gọi, chữ ghép và dấu thanhBảng chữ cái tiếng Việt có 29 chữ: 12 chữ nguyên âm, 17 chữ phụ âm, tên gọi từng chữ (a, bê, xê…), các chữ ghép, năm dấu thanh và vì sao không có f, j, w, z.Đánh vần tiếng Việt: cách ghép âm, vần, thanh và cách gọi tên chữCách đánh vần tiếng Việt cho trẻ: phân biệt tên chữ và âm (bê với bờ), ghép âm đầu với vần, thêm thanh, đánh vần vần khó, chữ ghép và lời khuyên cho phụ huynh.Nguyên âm ngắn ă, â và các cặp a – ă, ơ – â trong tiếng ViệtĂ là a ngắn, â là ơ ngắn: độ dài làm đổi nghĩa (tham – thăm, cơn – cân), vì sao ă, â luôn cần âm cuối, a ngắn ẩn trong vần ay, au và các lỗi đọc viết hay gặp.Nói lái trong tiếng Việt: cách lái, ví dụ quen thuộc và điều nó cho thấy về âm tiếtNói lái là đảo vần và thanh giữa các tiếng: bí mật thành bật mí, đại học thành đọc hại. Cách lái hai tiếng, ba tiếng, ví dụ dân gian và ý nghĩa ngữ âm học.Thanh bằng, thanh trắc và luật thơ: lục bát, thất ngôn bát cú Đường luậtThanh bằng gồm ngang, huyền; thanh trắc gồm sắc, hỏi, ngã, nặng. Luật bằng trắc và gieo vần của thơ lục bát, luật niêm, đối của thơ Đường luật, kèm ví dụ phân tích.
Từ vựng (13 bài)
Từ láy, từ ghép, từ Hán Việt, từ mượn, đồng âm, đồng nghĩa, thành ngữ.
Cấu tạo từ tiếng Việt: từ đơn, từ ghép, từ láy và cách nhận diệnCấu tạo từ tiếng Việt: tiếng là gì, từ đơn và từ phức, từ ghép và từ láy khác nhau ở đâu, cách nhận diện các trường hợp dễ nhầm, kèm bảng và ví dụ.Từ láy tiếng Việt: láy âm, láy vần, láy toàn bộ và sắc thái nghĩaTừ láy là gì, các kiểu láy toàn bộ, láy âm, láy vần, láy ba láy tư; quy luật thanh điệu bổng trầm và sắc thái nghĩa của từng kiểu, kèm bảng ví dụ.Từ ghép đẳng lập và từ ghép chính phụ: phân biệt, ví dụ và mẹo kiểm traTừ ghép chính phụ và từ ghép đẳng lập khác nhau thế nào: trật tự tiếng chính, nghĩa phân loại và tổng hợp, mẹo đếm được hay không, phân biệt từ ghép và cụm từ.Từ Hán Việt: nguồn gốc, đặc điểm, yếu tố đồng âm và cách dùng đúngTừ Hán Việt là gì, khác từ gốc Hán đã Việt hoá ra sao, trật tự yếu tố, sắc thái trang trọng, các yếu tố đồng âm như thiên, phi, tử và lỗi dùng hay gặp.Từ thuần Việt và lớp từ cổ còn sót trong thành ngữ, ca daoTừ thuần Việt là gì, gồm những lớp từ nào, khác từ Hán Việt ra sao, và những từ cổ như tày, ác, trốc, đăm chiêu còn sống trong thành ngữ, văn chương.Từ mượn tiếng Pháp trong tiếng Việt: từ gốc, cách Việt hoá và cách viếtNhững từ tiếng Việt mượn từ tiếng Pháp như ga, xà phòng, cà phê, phô mai, ban công: từ gốc, cách Việt hoá âm, ghép với tiếng Việt và cách viết.Từ mượn tiếng Anh trong tiếng Việt: giữ nguyên, phiên âm hay dịch?Từ mượn tiếng Anh vào tiếng Việt theo bốn đường: giữ nguyên, phiên âm, dịch sao phỏng và chen tiếng Anh vào câu; cách Việt hoá ngữ pháp và khi nào nên dùng từ Việt.Từ đồng âm là gì và cách phân biệt với từ nhiều nghĩaTừ đồng âm là gì, các kiểu đồng âm trong tiếng Việt, mẹo phân biệt với từ nhiều nghĩa qua nét nghĩa chung, kèm ví dụ chơi chữ, câu đố và câu dễ hiểu lầm.Từ đồng nghĩa và từ trái nghĩa: phân loại, sắc thái và cách dùngTừ đồng nghĩa hoàn toàn và không hoàn toàn, đồng nghĩa giữa các vùng miền, các kiểu từ trái nghĩa, một từ nhiều nghĩa có nhiều từ trái nghĩa, kèm bảng và ví dụ.Thành ngữ và tục ngữ khác nhau ở đâu? Cách phân biệt, ví dụ và lỗi hay gặpThành ngữ và tục ngữ khác nhau ở cấu trúc và chức năng: thành ngữ là cụm từ cố định, tục ngữ là câu trọn ý. Kèm phép thử, bảng ví dụ, ca dao và lỗi hay gặp.Từ tượng thanh và từ tượng hình: phân biệt, ví dụ và cách dùngTừ tượng thanh mô phỏng âm thanh, từ tượng hình gợi dáng vẻ: phân biệt hai loại, bảng các kiểu cười khóc, tiếng kêu con vật ở nhiều ngôn ngữ và mẹo chính tả.Nghĩa gốc và nghĩa chuyển: ẩn dụ, hoán dụ trong từ vựng tiếng ViệtTừ nhiều nghĩa hình thành thế nào: nghĩa gốc, nghĩa chuyển, hai con đường ẩn dụ và hoán dụ, khác biệt với biện pháp tu từ, kèm bảng nghĩa của các từ ăn, chân, ngọt.Những từ hay dùng sai nghĩa: yếu điểm, cứu cánh, bàng quan, đề bạt, tri thức…Các từ tiếng Việt hay bị dùng sai nghĩa như yếu điểm, cứu cánh, bàng quan, đề bạt, tri thức, phong thanh; nghĩa đúng, vì sao nhầm và cách nhớ, kèm bảng tra nhanh.
Ngữ pháp (13 bài)
Trật tự từ, từ loại, hư từ, xưng hô, thành phần câu, câu đơn và câu ghép.
Trật tự từ trong tiếng Việt: vì sao đổi chỗ là đổi nghĩaTrật tự từ là phương tiện ngữ pháp chính của tiếng Việt: chủ ngữ trước vị ngữ, danh từ trước định ngữ, các cặp đổi chỗ đổi nghĩa, đảo ngữ để nhấn mạnh và câu hỏi.Từ loại tiếng Việt: danh từ, động từ, tính từ và các loại từ khácTừ loại tiếng Việt theo sách giáo khoa: thực từ và hư từ, nhận diện danh từ, động từ, tính từ qua khả năng kết hợp, hiện tượng chuyển loại và cách phân loại khác.Danh từ chỉ loại trong tiếng Việt: con, cái, chiếc, quả, tấm, tờ…Danh từ chỉ loại là gì, khi nào dùng con, cái, chiếc, quả, tấm, tờ, bức, ngôi, khi nào không cần; sắc thái của người, vị, đứa, thằng và lỗi hay gặp khi đếm.Đại từ và cách xưng hô trong tiếng Việt: tôi, mình, chúng ta, anh, em…Đại từ nhân xưng tiếng Việt, chúng tôi khác chúng ta thế nào, dùng danh từ thân tộc để xưng hô, nguyên tắc xưng khiêm hô tôn, khác biệt vùng miền và lỗi hay gặp.Diễn đạt thời gian trong tiếng Việt: đã, đang, sẽ, vừa, mới, rồi, sắp, từngTiếng Việt không chia thì mà dùng phó từ đã, đang, sẽ, vừa, mới, rồi, sắp, từng, chưa. Cách dùng từng từ, khi nào được lược, các kết hợp đúng và lỗi hay gặp.Quan hệ từ trong tiếng Việt: và, với, của, nhưng, vì, nên, nếu, để…Quan hệ từ là gì, các nhóm quan hệ sở hữu, nhân quả, tương phản, điều kiện, mục đích; cặp quan hệ từ; phân biệt hay và hoặc, nhờ và tại; lỗi dùng hay gặp.Tình thái từ tiếng Việt: à, ư, nhé, nhỉ, mà, cơ, ạ và sắc thái từng từTình thái từ là gì, bốn nhóm nghi vấn, cầu khiến, cảm thán và sắc thái tình cảm; phân biệt à và ư, nhé và nhỉ, cách dùng ạ, cơ, mà; biến thể vùng miền.Số từ và lượng từ: một hay mốt, năm hay lăm; những, các, mỗi, mọi, từngSố từ chỉ lượng và chỉ thứ tự, cách đọc mốt, lăm, tư, linh, lẻ; lượng từ những, các, mỗi, mọi, từng, cả khác nhau thế nào, kèm bảng và các lỗi hay gặp.Cụm danh từ, cụm động từ, cụm tính từ: cấu tạo ba phần và cách phân tíchCụm từ là gì, mô hình phụ trước, trung tâm, phụ sau của cụm danh từ, cụm động từ, cụm tính từ; cụm chủ vị mở rộng câu; phân biệt cụm từ với từ ghép, kèm bảng.Thành phần câu tiếng Việt: chủ ngữ, vị ngữ, trạng ngữ, khởi ngữ và thành phần biệt lậpThành phần câu tiếng Việt theo sách giáo khoa: chủ ngữ, vị ngữ, trạng ngữ, khởi ngữ, thành phần biệt lập; câu hỏi để nhận diện, các ca khó và cách phân tích đề thuyết.Câu đơn và câu ghép: cách nhận biết và các cách nối vế câuCâu đơn và câu ghép khác nhau ở số cụm chủ vị nòng cốt; ba cách nối vế bằng quan hệ từ, cặp từ hô ứng và dấu câu; các quan hệ giữa vế, câu đặc biệt, câu rút gọn và lỗi.Câu bị động trong tiếng Việt: bị và được, do và bởi, khi nào nên dùngCâu bị động tiếng Việt dùng bị, được và cả kiểu không dùng hai từ này; sắc thái bị và được, chọn do hay bởi, các câu có bị được không phải bị động và lỗi dịch máy móc.Câu hỏi và câu phủ định trong tiếng Việt: dấu hiệu, cách trả lời, cách dùng gián tiếpCách tạo câu hỏi bằng từ để hỏi, có không, đã chưa, tình thái từ; trả lời câu hỏi phủ định; câu hỏi dùng gián tiếp; phủ định miêu tả, bác bỏ và các từ không, chưa, chẳng.
Chữ viết (12 bài)
Lịch sử chữ Quốc ngữ, chữ Hán, chữ Nôm, chữ của các dân tộc, gõ tiếng Việt.
Lịch sử chữ Quốc ngữ: từ ghi chép của giáo sĩ đến chữ viết của cả nướcLịch sử chữ Quốc ngữ qua các chặng: giáo sĩ thế kỷ 17, từ điển 1651, Gia Định báo 1865, Đông Kinh Nghĩa Thục, Bình dân học vụ — công trình của nhiều người.Chữ Hán ở Việt Nam: cách đọc Hán Việt, vai trò và dấu vết còn lạiChữ Hán ở Việt Nam: vào từ thời Bắc thuộc, đọc theo âm Hán Việt, là chữ của triều đình và khoa cử, phân biệt chữ Hán, âm Hán Việt và từ Hán Việt.Chữ Nôm: chữ viết của tiếng Việt thời trung đạiChữ Nôm là chữ dựa trên chữ Hán để ghi tiếng Việt: ra đời khi nào, tác phẩm tiêu biểu, vì sao khó học, vì sao không trở thành chữ chính thức.Chữ Nôm được tạo ra thế nào: mượn nguyên, mượn âm, mượn nghĩa và ghép chữCách cấu tạo chữ Nôm: mượn nguyên chữ Hán lấy âm hoặc nghĩa, ghép thành phần gợi âm với gợi nghĩa, ghép hai nghĩa, thêm dấu báo đọc chệch. Có ví dụ cụ thể.Từ điển Việt – Bồ – La (1651) và Alexandre de Rhodes: cuốn sách mốc của chữ Quốc ngữTừ điển Việt – Bồ – La in ở Rome năm 1651: nội dung, cách ghi tiếng Việt khác ngày nay ra sao, vai trò của Alexandre de Rhodes và những người đi trước.Gia Định báo và buổi đầu báo chí chữ Quốc ngữGia Định báo (1865), tờ báo chữ Quốc ngữ đầu tiên, cùng Trương Vĩnh Ký, Huỳnh Tịnh Của và vai trò của báo chí trong việc hình thành văn xuôi, chính tả tiếng Việt.Truyền bá chữ Quốc ngữ: từ Đông Kinh Nghĩa Thục đến Bình dân học vụBa chặng đưa chữ Quốc ngữ đến số đông: Đông Kinh Nghĩa Thục 1907, Hội Truyền bá Quốc ngữ 1938, Nha Bình dân học vụ 9/1945 — cách dạy, cách học, kết quả.Vì sao viết ph, nh, gh, gi, đ, ư, ơ: nguồn gốc các chữ cái tiếng ViệtNguồn gốc các chữ cái và chữ ghép tiếng Việt: nh từ tiếng Bồ Đào Nha, gh và ngh theo lối Ý, ph th kh, c k q, đ ư ơ ă â và năm dấu thanh — kèm ví dụ cụ thể.Vì sao tiếng Việt dùng chữ Latinh, còn tiếng Hàn, tiếng Nhật thì khôngVì sao tiếng Việt chuyển sang chữ Latinh trong khi Hàn có Hangul, Nhật giữ kanji và kana: so sánh lịch sử, cấu trúc ngôn ngữ, đồng âm và cái giá phải trả.Chữ viết của các dân tộc thiểu số ở Việt Nam: gốc Ấn, gốc Hán và chữ LatinhChữ viết các dân tộc thiểu số ở Việt Nam chia ba dòng: chữ gốc Ấn (Thái, Khmer, Chăm), chữ gốc Hán (Nôm Tày, Nôm Dao) và chữ Latinh (Mông, Tày – Nùng, Tây Nguyên).Chữ Chăm: bộ chữ gốc Ấn của người Chăm, từ bia đá đến lớp học hôm nayChữ Chăm có nguồn gốc Ấn Độ, từ văn khắc trên bia tháp Chăm cổ đến chữ Akhar Thrah dạy trong trường: cấu tạo, các dạng chữ, chữ Chăm theo cộng đồng tôn giáo.Gõ tiếng Việt: Telex, VNI, VIQR, bảng mã TCVN3 và Unicode dựng sẵn, tổ hợpGõ tiếng Việt trên máy tính, điện thoại: bảng so sánh Telex, VNI, VIQR; bảng mã cũ TCVN3, VNI-Windows; Unicode dựng sẵn và tổ hợp; cách sửa lỗi font, lỗi dấu.
Phương ngữ (11 bài)
Ba vùng phương ngữ tiếng Việt và đặc điểm giọng nói, từ ngữ từng vùng.
Thanh điệu ở các vùng: nơi đủ sáu thanh, nơi còn năm thanhGiọng Bắc đủ sáu thanh, giọng Huế và miền Nam nhập hỏi với ngã, nhiều nơi Nghệ Tĩnh nhập ngã với nặng. Thanh điệu từng vùng khác nhau ra sao và ảnh hưởng tới chính tả.Giọng địa phương và lỗi chính tả: vùng nào hay nhầm gì, vì saoMỗi vùng có kiểu lỗi chính tả riêng do giọng nói: miền Bắc nhầm phụ âm đầu, Nghệ Tĩnh nhầm ngã và nặng, Huế và miền Nam nhầm hỏi ngã, âm cuối. Cách khắc phục.Ba vùng phương ngữ tiếng Việt: Bắc, Trung, Nam khác nhau ở đâuBa vùng phương ngữ tiếng Việt Bắc, Trung, Nam: ranh giới, khác biệt về thanh điệu, phụ âm đầu, vần, từ vựng — bảng so sánh với ví dụ cụ thể và các cách phân vùng khác.Phương ngữ Bắc: đặc điểm giọng nói, từ ngữ và cách xưng hô của người Bắc BộPhương ngữ Bắc: đủ sáu thanh, tr/ch, s/x, r/d/gi đọc giống nhau, lẫn l/n ở một số nơi; từ ngữ, tiểu từ nhé, nhỉ, cơ và cách xưng hô đặc trưng.Phương ngữ Trung (Bắc Trung Bộ): mô, tê, răng, rứa và những nét cổ của tiếng ViệtPhương ngữ Trung từ Nghệ An đến Huế: ít thanh hơn, giữ phân biệt tr/ch, s/x, kho từ mô, tê, răng, rứa, chi, ni, nớ; các tiểu vùng Nghệ – Tĩnh, Bình – Trị, Huế.Phương ngữ Nam: năm thanh, v đọc như d, -n nhập -ng và cách xưng hô ổng, bả, ảnh, chỉPhương ngữ Nam từ Quảng Nam đến mũi Cà Mau: hỏi ngã nhập một, v đọc gần d, âm cuối -n/-ng và -t/-c nhập lại, đại từ ổng, bả, ảnh, chỉ, tiểu vùng Nam Trung Bộ và Nam Bộ.Tiếng Nghệ – Tĩnh: giọng nặng, từ cổ và những câu "mi đi mô rứa"Tiếng Nghệ – Tĩnh: thanh điệu trầm, ngã gần nặng, kho từ riêng như tru, trốc, nhởi, chộ, nỏ, cấy, đọi, ngái, rú; ví dụ câu, dân ca ví giặm và mẹo nghe hiểu.Giọng Huế: đặc điểm phát âm, từ ngữ, cách xưng hô và nét lễ nghi của đất kinh đôGiọng Huế nhẹ và trầm, không phân biệt hỏi ngã, giữ tr/ch, s/x; từ ngữ mệ, ôn, o, mạ, ni, tê, răng, rứa, tề, hỉ; lối nói lễ nghi đất kinh đô và ca Huế.Giọng Quảng Nam – Đà Nẵng: nguyên âm biến đổi, từ ngữ vừa Trung vừa NamGiọng Quảng Nam – Đà Nẵng: vị trí giữa phương ngữ Trung và Nam, nguyên âm a biến đổi đặc trưng, năm thanh, từ mô, tê, răng, rứa đi cùng heo, chén, trái; mẹo nghe hiểu.Từ ngữ Nam Bộ thường gặp: bảng đối chiếu với tiếng Bắc và những cặp dễ hiểu lầmTừ ngữ Nam Bộ thường gặp theo chủ đề: cây trái, đồ dùng, động từ, tính từ, sông nước, xưng hô, tiểu từ; đối chiếu tiếng Bắc và các cặp dễ hiểu lầm như ốm, mận, củ sắn.Có giọng chuẩn không? Chuẩn hoá phát âm và chuẩn hoá tiếng ViệtTiếng Việt có giọng chuẩn không: vai trò giọng Hà Nội, đề xuất phát âm theo chính tả, chuẩn chính tả khác chuẩn phát âm, so sánh với tiếng Anh, tiếng Trung, tiếng Nhật.
Tiếng các dân tộc (12 bài)
Các ngữ hệ ở Việt Nam và những ngôn ngữ tiêu biểu: Mường, Tày, Thái, Khmer, Chăm, H'Mông…
Các ngữ hệ và nhóm ngôn ngữ ở Việt Nam: 54 dân tộc, năm ngữ hệ, tám nhómNgôn ngữ của 54 dân tộc Việt Nam thuộc năm ngữ hệ Nam Á, Thái – Ka Đai, H'Mông – Miền, Nam Đảo, Hán – Tạng, chia tám nhóm: Việt – Mường, Tày – Thái, Môn – Khmer…Nhóm Việt – Mường: tiếng Việt, Mường, Thổ, Chứt và gốc chung của tiếng ViệtNhóm Việt – Mường gồm tiếng Việt, Mường, Thổ, Chứt thuộc ngữ hệ Nam Á: các ngôn ngữ này họ hàng ra sao, tách nhau khi nào, vì sao quan trọng với lịch sử tiếng Việt.Tiếng Mường: ngôn ngữ anh em gần nhất của tiếng ViệtTiếng Mường thuộc nhóm Việt – Mường, ngữ hệ Nam Á: quan hệ với tiếng Việt, đặc điểm ngữ âm, các vùng Mường Bi, Vang, Thàng, Động, mo Mường và chữ viết.Tiếng Tày và tiếng Nùng: hai ngôn ngữ anh em của vùng Việt BắcTiếng Tày và tiếng Nùng thuộc nhóm Tày – Thái, ngữ hệ Thái – Ka Đai: quan hệ với tiếng Thái Lan, tiếng Tráng, số đếm, địa danh Nà, Bản, Pác, chữ Nôm Tày, hát then, lượn.Tiếng Thái ở Việt Nam: Thái Đen, Thái Trắng, chữ Thái cổ và kho truyện thơTiếng Thái ở Tây Bắc và miền tây Thanh – Nghệ: các nhánh Thái Đen, Thái Trắng, quan hệ với tiếng Lào, Thái Lan, chữ Thái cổ gốc Ấn, truyện thơ Xống chụ xon xao.Tiếng Khmer ở Nam Bộ: ngôn ngữ không thanh điệu, chữ gốc Ấn và mái chùa Nam tôngTiếng Khmer của người Khmer Nam Bộ: thuộc ngữ hệ Nam Á, không có thanh điệu, nhiều nguyên âm, đếm theo cơ số năm, chữ Khmer gốc Ấn dạy ở chùa, dấu vết trong địa danh.Tiếng Chăm: ngôn ngữ Nam Đảo trên đất liền Đông Nam ÁTiếng Chăm thuộc ngữ hệ Nam Đảo, họ hàng tiếng Mã Lai, Ê Đê, Gia Rai: các biến thể Chăm Đông, Chăm Tây, Chăm Hroi và những biến đổi khi sống trên đất liền.Tiếng H'Mông: nhiều thanh điệu, chữ Latinh ghi thanh bằng chữ cái cuốiTiếng H'Mông thuộc ngữ hệ H'Mông – Miền: các nhóm Mông Trắng, Mông Hoa, Mông Đen; hệ thanh điệu phong phú; chữ Latinh ghi thanh bằng chữ cái cuối; họ người Mông.Tiếng Dao: hai nhánh Iu Miền, Kìm Mùn và kho sách chữ Nôm DaoTiếng Dao thuộc ngữ hệ H'Mông – Miền, gồm hai nhánh chính Iu Miền và Kìm Mùn; khác tiếng H'Mông ở âm cuối, lớp từ gốc Hán; chữ Nôm Dao trong sách cúng, lễ cấp sắc.Ngôn ngữ Nam Đảo ở Tây Nguyên: Ê Đê, Gia Rai, Ra Glai, Chu RuTiếng Ê Đê, Gia Rai, Ra Glai, Chu Ru thuộc nhánh Chăm của ngữ hệ Nam Đảo: họ hàng với tiếng Chăm, dấu vết trong địa danh Ea, Ia, Buôn, Plei, sử thi khan và chữ Latinh.Ngôn ngữ Môn – Khmer ở Tây Nguyên: Ba Na, Xơ Đăng, Cơ Ho, MnôngTiếng Ba Na, Xơ Đăng, Cơ Ho, Mnông và các ngôn ngữ Môn – Khmer ở Tây Nguyên: nhánh Bahnar, không thanh điệu, từ một âm tiết rưỡi, địa danh Đắk, Kon, Đạ, nhà rông.Nhóm Tạng – Miến và nhóm Ka Đai ở Việt Nam: những ngôn ngữ của vùng biên cương phía BắcNhóm Tạng – Miến (Hà Nhì, Lô Lô, La Hủ, Phù Lá, Cống, Si La) và nhóm Ka Đai (La Chí, La Ha, Cờ Lao, Pu Péo): thuộc ngữ hệ nào, đặc điểm, động từ cuối câu.
Ngôn ngữ học (12 bài)
Khái niệm nền: âm vị, hình vị, loại hình ngôn ngữ, ngữ hệ, ngữ nghĩa, ngữ dụng.
Âm vị và âm tố: hai khái niệm nền của ngữ âm họcÂm tố là âm thanh cụ thể, âm vị là đơn vị trừu tượng phân biệt nghĩa. Cách tìm âm vị bằng cặp tối thiểu, biến thể âm vị, ví dụ t/th trong tiếng Việt và tiếng Anh.Ngôn ngữ có thanh điệu trên thế giới: tiếng Việt, tiếng Hán, tiếng Thái, Yoruba…Ngôn ngữ thanh điệu là gì, hai kiểu hệ thống thanh, ví dụ tiếng Hán, Quảng Đông, Thái, Yoruba, H'Mông, khác trọng âm cao độ ra sao, thanh tiếng Việt từ đâu ra.Bảng phiên âm quốc tế IPA: đọc thế nào, dùng làm gìIPA là bảng ký hiệu ghi âm cho mọi ngôn ngữ: cấu trúc bảng phụ âm, nguyên âm, dấu phụ; cách đọc phiên âm trong từ điển tiếng Anh và một số ký hiệu ứng với âm tiếng Việt.Chữ viết và ngôn ngữ: chữ cái, chữ âm tiết, chữ biểu ý và các kiểu chữ khácChữ viết không phải ngôn ngữ: các loại hệ chữ trên thế giới (chữ ghi từ như chữ Hán, chữ âm tiết như kana, chữ cái, chữ phụ âm, chữ abugida) và chữ Quốc ngữ đứng ở đâu.Ngôn ngữ học là gì? Các phân ngành chính và ví dụ từ tiếng ViệtNgôn ngữ học là khoa học nghiên cứu ngôn ngữ: mô tả hay quy định, đồng đại và lịch đại, các phân ngành ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp, ngữ nghĩa, ngữ dụng và liên ngành.Hình vị và từ; "tiếng" trong tiếng Việt là đơn vị gì?Hình vị là đơn vị nhỏ nhất có nghĩa, từ là đơn vị dùng để đặt câu. Tiếng trong tiếng Việt trùng với hình vị đến đâu, yếu tố giống phụ tố và bài toán tách từ.Loại hình ngôn ngữ: đơn lập, chắp dính, hoà kết và vị trí của tiếng ViệtLoại hình ngôn ngữ: đơn lập như tiếng Việt, chắp dính như tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, hoà kết như tiếng Latinh, hỗn nhập; ví dụ cụ thể và đặc điểm loại hình tiếng Việt.Ngữ nghĩa học: nghĩa của từ, nét nghĩa và trường nghĩa trong tiếng ViệtNgữ nghĩa học nghiên cứu nghĩa: thành phần nghĩa của từ, nét nghĩa, trường nghĩa, quan hệ bao hàm, nghĩa sự việc và nghĩa tình thái của câu, kèm ví dụ tiếng Việt.Ngữ dụng học: hàm ý, hành động nói, phương châm hội thoại và phép lịch sựNgữ dụng học nghiên cứu nghĩa trong ngữ cảnh: chỉ xuất, hành động nói trực tiếp, gián tiếp, phương châm hội thoại, hàm ý, tiền giả định và phép lịch sự tiếng Việt.Tiếp xúc ngôn ngữ: vay mượn, song ngữ, pidgin và creoleKhi các ngôn ngữ gặp nhau: vay mượn từ và cấu trúc, song ngữ và chuyển mã, pidgin và creole như Tok Pisin, vùng ngôn ngữ Đông Nam Á, kèm ví dụ từ tiếng Việt.Ngữ hệ là gì: các ngôn ngữ "họ hàng" với nhau thế nào và làm sao chứng minhNgữ hệ là gì, ngôn ngữ tổ tiên, phương pháp so sánh lịch sử, tương ứng âm đều đặn; phân biệt cùng gốc với vay mượn, giống ngẫu nhiên; ví dụ Ấn – Âu, Thái, Việt – Mường.Phương ngữ và ngôn ngữ: ranh giới ở đâu, vì sao khó vạchPhương ngữ khác ngôn ngữ thế nào: tiêu chí hiểu nhau, yếu tố lịch sử, chính trị, chữ viết; ví dụ Bắc Âu, tiếng Trung, Hindi – Urdu, tiếng Việt – Mường, Tày – Nùng.
Bài chuyên đề do Wiki Ngôn Ngữ biên soạn, phát hành theo CC BY-SA 4.0. Thấy chỗ chưa đúng, gửi thư về info@ngonngu.com kèm đường dẫn bài.