Ngôn ngữ Môn – Khmer ở Tây Nguyên: Ba Na, Xơ Đăng, Cơ Ho, Mnông

Dãy Trường Sơn và cao nguyên Tây Nguyên là nơi tập trung đông nhất các ngôn ngữ thuộc khối Môn – Khmer của ngữ hệ Nam Á ở Việt Nam. Trong nhóm Môn – Khmer gồm 21 dân tộc theo cách phân loại phổ biến, phần lớn sống ở vùng này: Ba Na, Xơ Đăng, Cơ Ho, Mnông, Hrê, Giẻ Triêng, Mạ, Xtiêng, Chơ Ro, Brâu, Rơ Măm… Đây là những ngôn ngữ có họ hàng xa với tiếng Việt và tiếng Khmer, và có mặt ở Tây Nguyên từ rất lâu đời.

Ba nhánh chính ở vùng Trường Sơn – Tây Nguyên

Giới ngôn ngữ học chia khối Môn – Khmer thành nhiều nhánh. Ở vùng Trường Sơn – Tây Nguyên có hai nhánh lớn, cộng thêm nhánh Khmer ở đồng bằng phía nam:

Nhánh Bahnar là nhánh đông ngôn ngữ nhất ở Tây Nguyên, thường được chia thành cụm Bắc (quanh Xơ Đăng), cụm Trung (Ba Na) và cụm Nam (Cơ Ho, Mnông, Mạ, Xtiêng, Chơ Ro). Cách chia chi tiết khác nhau giữa các tác giả.

Đọc địa danh Tây Nguyên

Như với các ngôn ngữ Nam Đảo, địa danh là cửa vào dễ nhất. Một số yếu tố hay gặp:

Đắk và Đạ là hai dạng của cùng một từ "nước" trong các ngôn ngữ Bahnar, và theo nhiều nhà nghiên cứu, cùng gốc xa với từ "nước" của tiếng Việt (tiếng Mường có dạng gần như "đác"). Tên Kon Tum thường được giải thích là "làng hồ", Đà Lạt là "suối của người Lạch" — người Lạch là một nhóm thuộc dân tộc Cơ Ho. Đây là những cách giải thích phổ biến; một số địa danh còn có cách hiểu khác.

So sánh: vùng người Ê Đê, Gia Rai (ngữ hệ Nam Đảo) dùng Ea, Ia cho nước, Buôn, Plei cho làng (xem Ngôn ngữ Nam Đảo ở Tây Nguyên). Nhìn bản đồ, ta có thể khoanh được vùng của từng ngữ hệ chỉ bằng địa danh. Ở những nơi hai khối sống đan xen, như quanh Buôn Ma Thuột, Đắk Lắk, hai loại yếu tố xuất hiện cạnh nhau — tên tỉnh mang chữ Đắk của tiếng Môn – Khmer, còn nhiều tên xã, tên huyện mang chữ Ea của tiếng Ê Đê.

Đặc điểm ngôn ngữ

• Phần lớn không có thanh điệu: khác tiếng Việt, đa số ngôn ngữ Bahnar không phân biệt nghĩa bằng thanh; một số ngôn ngữ phân biệt "giọng" (âm vực, chất giọng) thay vì thanh.
• Từ "một âm tiết rưỡi": nhiều từ gồm một âm tiết phụ nhẹ, ngắn đi trước âm tiết chính có trọng âm. Khi viết bằng chữ Latinh, âm tiết phụ thường thể hiện bằng nguyên âm ngắn hoặc chữ ơ, như trong nhiều từ Ba Na, Xơ Đăng.
• Nhiều nguyên âm, phân biệt dài – ngắn rõ rệt.
• Phụ tố: khác tiếng Việt gần như không biến hình từ, các ngôn ngữ Môn – Khmer Tây Nguyên có một số tiền tố và trung tố (phụ tố chêm vào giữa từ) để tạo từ mới, ví dụ tạo danh từ từ động từ.
• Trật tự từ: chủ – động – bổ, từ bổ nghĩa đứng sau danh từ, giống tiếng Việt.

Những đặc điểm như từ một âm tiết rưỡi và phụ tố được các nhà nghiên cứu cho là gần với trạng thái cổ của ngữ hệ Nam Á, tức gần với tổ tiên xa của chính tiếng Việt trước khi tiếng Việt trở thành ngôn ngữ đơn tiết có thanh điệu.

Láng giềng phía bắc: các ngôn ngữ Katu

Dọc Trường Sơn phía bắc Tây Nguyên, ở miền núi Quảng Bình, Quảng Trị, Huế, Quảng Nam, là vùng của nhánh Katu: tiếng Cơ Tu, tiếng Tà Ôi, tiếng Bru – Vân Kiều. Người Cơ Tu nổi tiếng với ngôi nhà chung gọi là gươl, có vai trò giống nhà rông của người Ba Na. Người Bru – Vân Kiều sống hai bên biên giới Việt – Lào. Các ngôn ngữ Katu cùng khối Môn – Khmer với nhánh Bahnar nhưng là nhánh riêng; chúng cũng phần lớn không có thanh điệu, giàu nguyên âm và có nhiều từ "một âm tiết rưỡi". Vùng núi phía tây Quảng Trị, Huế là nơi các ngôn ngữ Katu tiếp xúc lâu đời với tiếng Việt miền Trung, và những cộng đồng này phần lớn song ngữ.

Nhà rông và ngôn ngữ cộng đồng

Nhà rông — ngôi nhà chung mái cao vút của người Ba Na, Xơ Đăng và một số dân tộc khác ở bắc Tây Nguyên — là nơi già làng họp bàn, xử kiện, kể chuyện, truyền dạy luật tục. Ngôn ngữ của nhà rông là ngôn ngữ của sử thi, luật tục, lời khấn: giàu vần nhịp, nhiều hình ảnh. Người Ba Na, Xơ Đăng, Mnông đều có kho sử thi truyền miệng dài, được nghệ nhân kể suốt đêm; một số bộ sử thi đã được sưu tầm, ghi âm, phiên âm bằng chữ Latinh và dịch sang tiếng Việt trong những dự án lớn.

Không gian văn hoá cồng chiêng Tây Nguyên — được UNESCO ghi danh — gắn chặt với các cộng đồng này. Nhiều bài chiêng, lời hát đi kèm là kho ngôn ngữ cổ quý giá.

Chữ viết

Các ngôn ngữ Môn – Khmer Tây Nguyên không có chữ viết truyền thống. Chữ Ba Na, chữ Cơ Ho, chữ Mnông, chữ Xơ Đăng… bằng mẫu tự Latinh được xây dựng từ cuối thế kỷ 19 hoặc thế kỷ 20, ban đầu phần nhiều do giáo sĩ và học giả người Pháp, về sau được chỉnh sửa theo mô hình chữ Quốc ngữ. Hiện nay một số ngôn ngữ được dạy trong trường ở vùng đông người dân tộc, có sách song ngữ và chương trình phát thanh tiếng dân tộc. Bức tranh chung ở bài Chữ viết của các dân tộc thiểu số.

Thách thức hôm nay

Nhiều ngôn ngữ Môn – Khmer ở Tây Nguyên có cộng đồng nói nhỏ, sống xen kẽ với người Việt và các dân tộc khác. Người trẻ dùng tiếng Việt ngày càng nhiều trong học tập, công việc. Một số ngôn ngữ như Brâu, Rơ Măm chỉ còn cộng đồng rất nhỏ. Ghi chép từ điển, sưu tầm sử thi, dạy tiếng trong trường là những việc cấp bách để giữ lại kho tri thức mà các ngôn ngữ này mang theo — từ tên gọi cây thuốc, kỹ thuật làm rẫy đến luật tục buôn làng. Toàn cảnh xem bài Các ngữ hệ và nhóm ngôn ngữ ở Việt Nam.