Nhóm Tạng – Miến và nhóm Ka Đai ở Việt Nam: những ngôn ngữ của vùng biên cương phía Bắc

Ở những huyện vùng cao sát biên giới phía Bắc — Mường Tè, Bát Xát, Mèo Vạc, Hoàng Su Phì và nhiều nơi khác — có những cộng đồng nhỏ nói những ngôn ngữ ít người biết đến. Theo cách phân loại phổ biến, họ thuộc hai nhóm: nhóm Tạng – Miến (6 dân tộc) và nhóm Ka Đai (4 dân tộc). Hai nhóm này thuộc hai ngữ hệ khác nhau, nhưng có chung một hoàn cảnh: cộng đồng nhỏ, sống ở vùng giao thoa nhiều ngôn ngữ, và ngôn ngữ mẹ đẻ đang chịu áp lực lớn.

Nhóm Tạng – Miến

Nhóm Tạng – Miến ở Việt Nam thuộc ngữ hệ Hán – Tạng, cụ thể là nhánh Tạng – Miến — họ hàng với tiếng Miến Điện (Myanmar) và xa hơn là tiếng Tạng. Cả sáu ngôn ngữ ở Việt Nam đều thuộc tiểu nhánh Lô Lô (còn gọi Di), nhánh có nhiều ngôn ngữ ở Vân Nam (Trung Quốc).

Điểm khác lạ nhất: động từ đứng cuối câu

Người Việt học một ngôn ngữ Tạng – Miến sẽ thấy ngữ pháp "lộn ngược". Tiếng Việt nói "Tôi ăn cơm" (chủ ngữ – động từ – bổ ngữ). Các ngôn ngữ nhánh Lô Lô – Miến nói theo trật tự chủ ngữ – bổ ngữ – động từ, tức kiểu "Tôi cơm ăn" — giống tiếng Nhật, tiếng Hàn, tiếng Miến Điện. Đây là khác biệt ngữ pháp lớn nhất giữa nhóm Tạng – Miến và hầu hết các ngôn ngữ khác ở Việt Nam, vốn đặt động từ trước bổ ngữ.

Âm tiết đơn giản, nhiều thanh

Các ngôn ngữ nhánh Lô Lô thường có âm tiết rất đơn giản: phụ âm đầu cộng nguyên âm, hầu như không có phụ âm cuối. Bù lại, chúng có thanh điệu và một số ngôn ngữ phân biệt nguyên âm "căng" và "chùng" (khác nhau ở chất giọng). Đây là kiểu cân bằng giống tiếng H'Mông: phần cuối âm tiết đơn giản, nhưng nghĩa được phân biệt bằng thanh và chất giọng.

Tên người nối tên tổ tiên

Một tập tục thú vị liên quan đến ngôn ngữ ở nhiều cộng đồng thuộc nhánh Lô Lô, trong đó có người Hà Nhì, là cách đặt tên nối tên cha: âm tiết cuối trong tên người cha trở thành âm tiết đầu trong tên người con. Nhờ đó, một người có thể đọc thuộc lòng dãy tên tổ tiên qua hàng chục đời như một chuỗi móc xích, mỗi tên dẫn sang tên tiếp theo. Đây là một "gia phả bằng lời" — cách lưu giữ lịch sử dòng họ của những cộng đồng không có chữ viết truyền thống. Tập tục này không còn được giữ đều ở mọi nơi, nhưng vẫn được các nhà dân tộc học ghi nhận.

Trống đồng của người Lô Lô

Người Lô Lô ở vùng cao Hà Giang, Cao Bằng là một trong số ít cộng đồng còn dùng trống đồng trong nghi lễ, đặc biệt là tang lễ. Lời hát, lời khấn trong những nghi lễ này lưu giữ lớp từ ngữ cổ ít dùng trong đời thường. Người Lô Lô cũng gồm các nhóm địa phương như Lô Lô Đen, Lô Lô Hoa, nói những biến thể có khác biệt. Ở Trung Quốc, những dân tộc họ hàng với người Lô Lô có truyền thống chữ viết riêng, nhưng ở Việt Nam chữ ấy không phổ biến trong cộng đồng.

Nhóm Ka Đai

Nhóm Ka Đai gồm bốn dân tộc: La Chí, La Ha, Cờ Lao và Pu Péo. Ngôn ngữ của họ thuộc nhánh Kra (tên "Ka Đai" trong tài liệu Việt Nam bắt nguồn từ tên gọi quốc tế của nhánh này) trong ngữ hệ Thái – Ka Đai.

Các ngôn ngữ Ka Đai cùng ngữ hệ với tiếng Tày, Nùng, Thái nhưng là họ hàng xa: người Ka Đai không hiểu tiếng Tày nếu không học. Nhánh Kra có thêm nhiều ngôn ngữ ở Quý Châu, Vân Nam, Quảng Tây (Trung Quốc), như tiếng Cơ Lao (Gelao) bên kia biên giới. Về cấu trúc, các ngôn ngữ Ka Đai giống tiếng Tày – Thái: đơn tiết là chủ yếu, có thanh điệu, trật tự chủ – động – bổ.

So sánh hai nhóm

Những ngôn ngữ đang cần được giữ gìn

Hầu hết các ngôn ngữ trong hai nhóm có cộng đồng nói nhỏ, sống xen kẽ với người H'Mông, Tày, Thái, Dao, Việt. Nhiều người là đa ngữ từ nhỏ: nói tiếng mẹ đẻ trong nhà, tiếng của dân tộc láng giềng ở chợ, tiếng Việt ở trường. Ở một số cộng đồng, thế hệ trẻ đã chuyển sang dùng chủ yếu ngôn ngữ láng giềng hoặc tiếng Việt, và tiếng mẹ đẻ chỉ còn trong lời ông bà, trong nghi lễ. Các nhà ngôn ngữ học xếp nhiều ngôn ngữ ở đây vào diện cần được ưu tiên ghi chép.

Việc ghi âm, biên soạn từ vựng, sưu tầm truyện kể, bài cúng là cách giữ lại những gì có thể. Mỗi ngôn ngữ nhỏ này chứa tri thức riêng về rừng núi, cây thuốc, mùa vụ, lịch pháp của cộng đồng — thứ tri thức khó dịch trọn vẹn sang ngôn ngữ khác.

Đặt trong bức tranh chung

Việt Nam có đủ năm ngữ hệ, và vùng cao phía Bắc là nơi cả năm ngữ hệ có mặt gần nhau nhất: Nam Á (Khơ Mú, Kháng), Thái – Ka Đai (Tày, Thái, La Chí), H'Mông – Miền (H'Mông, Dao), Hán – Tạng (Hoa, Hà Nhì, Lô Lô). Chỉ riêng một huyện vùng cao có thể nghe thấy ngôn ngữ của ba, bốn ngữ hệ trong một phiên chợ. Toàn cảnh ở bài Các ngữ hệ và nhóm ngôn ngữ ở Việt Nam; về các ngôn ngữ cùng ngữ hệ với nhóm Ka Đai, xem Tiếng Tày và tiếng Nùng.