Tiếng Tày và tiếng Nùng: hai ngôn ngữ anh em của vùng Việt Bắc

Ở vùng núi phía Bắc, nhất là vùng Việt Bắc với Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Tuyên Quang, tiếng Tày và tiếng Nùng là hai ngôn ngữ dân tộc quen thuộc nhất. Hai tiếng này gần nhau đến mức người Tày và người Nùng nói chuyện với nhau được ở mức khá, nên thường được nhắc chung là "tiếng Tày – Nùng". Chúng thuộc nhóm Tày – Thái của ngữ hệ Thái – Ka Đai, họ hàng với tiếng Thái ở Tây Bắc, tiếng Lào, tiếng Thái Lan và tiếng Tráng (Choang) ở Trung Quốc.

Tày và Nùng: giống và khác

Khác biệt giữa tiếng Tày và tiếng Nùng chủ yếu ở ngữ âm và một phần từ vựng; ngữ pháp gần như giống nhau. Vì thế chữ Latinh được xây dựng cho hai tiếng là một bộ chữ chung "Tày – Nùng". Lưu ý: tên gọi các nhóm Nùng thường gắn với vùng quê gốc bên kia biên giới hoặc với đặc điểm trang phục, phong tục.

Đặc điểm ngôn ngữ

Người Việt học tiếng Tày – Nùng thường thấy dễ ở ngữ pháp, khó ở âm và thanh:

• Đơn tiết và có thanh điệu: giống tiếng Việt, mỗi âm tiết thường là một từ hoặc một yếu tố có nghĩa, và có hệ thống thanh điệu phân biệt nghĩa. Số thanh được mô tả khác nhau tuỳ vùng và tuỳ cách tính các âm tiết tắc.
• Trật tự từ: chủ ngữ – động từ – bổ ngữ, giống tiếng Việt; từ bổ nghĩa đứng sau danh từ: "nhà to" chứ không "to nhà".
• Âm đặc trưng: tiếng Tày có một âm xát bên mà chữ Tày – Nùng ghi là sl, tiếng Việt không có. Đây là âm người Việt khó bắt chước nhất.
• Vay mượn tiếng Hán: có lớp từ gốc Hán riêng, cùng lớp từ mượn qua tiếng Việt.

Họ hàng với tiếng Thái Lan: thử với số đếm

Số đếm là cách nhanh nhất để thấy quan hệ họ hàng. Đặt số đếm tiếng Tày cạnh tiếng Thái Lan sẽ thấy sự gần gũi rõ rệt, trong khi tiếng Việt khác hẳn:

Một số số đếm của tiếng Tày – Thái (như 3, 4, 10) có gốc chung với số đếm tiếng Hán cổ, do tiếp xúc rất lâu đời — giới nghiên cứu vẫn bàn về việc đó là vay mượn hay chung gốc xa. Dù thế nào, bảng trên cho thấy tiếng Tày gần tiếng Thái Lan hơn nhiều so với tiếng Việt, dù người Tày sống ngay cạnh người Việt. Xem thêm bài Ngữ hệ và quan hệ họ hàng.

Tiếng Tày trong địa danh

Đi khắp vùng Việt Bắc, nhiều địa danh là từ tiếng Tày – Nùng được viết bằng chữ Quốc ngữ. Biết vài yếu tố là đoán được nghĩa:

Nhiều yếu tố như nà, bản, nặm dùng chung trong cả tiếng Tày, Nùng lẫn tiếng Thái ở Tây Bắc, nên gặp ở địa danh khắp miền núi phía Bắc.

Chữ viết: từ chữ Nôm Tày đến chữ Latinh

Người Tày, Nùng có truyền thống chữ Nôm Tày (và Nôm Nùng): dùng chữ Hán và chữ tự tạo theo nguyên tắc giống chữ Nôm của người Việt để ghi tiếng mẹ đẻ. Chữ Nôm Tày được dùng chép truyện thơ, lời hát then, lượn, sách cúng, gia phả. Người đọc thông thạo thường là thầy then, thầy cúng và người có học chữ Hán.

Nửa sau thế kỷ 20, chữ Tày – Nùng dựa trên chữ cái Latinh, theo mô hình chữ Quốc ngữ, được xây dựng và đưa vào sách báo, lớp học. Một quy ước riêng dễ nhận ra của bộ chữ là tổ hợp sl ghi âm xát bên đặc trưng, như trong slam (ba), slíp (mười); ngoài ra bộ chữ có thêm một số tổ hợp để ghi những âm đầu mà tiếng Việt không có. Người biết chữ Quốc ngữ học chữ Tày – Nùng khá nhanh. Bức tranh chung ở bài Chữ viết của các dân tộc thiểu số.

Then, lượn, sli: ngôn ngữ trong nghi lễ và dân ca

Then là nghi lễ và cũng là loại hình nghệ thuật tổng hợp của người Tày, Nùng (và một số nhóm Thái): thầy then hát kể hành trình lên trời cầu phúc, cầu an, đệm bằng đàn tính và chùm xóc nhạc. Thực hành then đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể. Lời then là kho ngôn ngữ cổ quý giá, nhiều từ ngữ ít dùng trong đời thường.

Lượn là lối hát giao duyên của người Tày, hát đối đáp nam nữ, có nhiều làn điệu theo vùng. Người Nùng có hát sli, cũng là hát đối đáp, thường hát không nhạc đệm, nhiều bè. Những lối hát này giữ được nhờ được truyền qua thế hệ, và nay được dạy lại trong các câu lạc bộ văn nghệ.

Tiếp xúc với tiếng Việt

Tiếng Tày – Nùng và tiếng Việt tiếp xúc rất lâu đời. Người Tày, Nùng ngày nay phần lớn song ngữ, nói thạo tiếng Việt. Tiếng Tày vay nhiều từ tiếng Việt, nhất là từ chỉ khái niệm mới, hành chính, kỹ thuật. Chiều ngược lại hiếm hơn nhưng có: một số từ địa phương ở vùng Việt Bắc, cùng hàng loạt địa danh, là dấu vết của tiếng Tày – Nùng trong tiếng Việt.

Ở nhiều gia đình trẻ, tiếng Việt dần trở thành ngôn ngữ chính trong nhà, và tiếng Tày – Nùng lùi về giao tiếp với ông bà, trong lễ hội. Vì vậy việc dạy tiếng và chữ Tày – Nùng ở trường, phát thanh tiếng dân tộc, ghi chép lời then, lượn có ý nghĩa giữ gìn lớn.

So sánh với tiếng Thái ở Tây Bắc

Tiếng Tày – Nùng và tiếng Thái ở Tây Bắc cùng nhóm Tày – Thái nhưng khác nhau đáng kể, thuộc hai nhánh khác nhau trong cách phân loại của giới nghiên cứu. Người Thái có chữ viết gốc Ấn Độ (chữ Thái cổ), còn người Tày, Nùng có chữ Nôm gốc Hán — hai truyền thống chữ viết khác nhau cho hai ngôn ngữ anh em, phản ánh hai hướng giao lưu văn hoá. Chi tiết ở bài Tiếng Thái ở Việt Nam.