Tiếng Thái ở Việt Nam: Thái Đen, Thái Trắng, chữ Thái cổ và kho truyện thơ

Ở Việt Nam, "tiếng Thái" trước hết là tiếng của dân tộc Thái ở Tây Bắc và miền tây Thanh Hoá, Nghệ An — không phải tiếng Thái Lan, dù hai ngôn ngữ có họ hàng gần. Người Thái ở Việt Nam có một nền văn hoá chữ viết lâu đời với bộ chữ Thái cổ gốc Ấn Độ, kho truyện thơ, sử thi, luật tục được chép tay qua nhiều thế hệ. Tiếng Thái thuộc nhóm Tày – Thái của ngữ hệ Thái – Ka Đai.

Các nhánh Thái ở Việt Nam

Dân tộc Thái gồm nhiều nhóm địa phương. Hai nhánh lớn và được biết đến nhiều nhất là Thái Đen và Thái Trắng; ở miền tây Thanh Hoá, Nghệ An còn có các nhóm Thái với tên gọi địa phương riêng.

Tên "Đen", "Trắng" theo cách giải thích phổ biến gắn với màu trang phục truyền thống, nhất là màu áo của phụ nữ, nhưng cũng có những giải thích khác. Tiếng Thái Đen và Thái Trắng hiểu nhau được ở mức cao; khác biệt chủ yếu ở giọng, một số từ và chữ viết.

Người Thái có câu nói về bốn cánh đồng lớn nhất Tây Bắc: "Nhất Thanh, nhì Lò, tam Than, tứ Tấc" — Mường Thanh (Điện Biên), Mường Lò (vùng Nghĩa Lộ), Mường Than, Mường Tấc. Mường ở đây là từ tiếng Thái chỉ một vùng đất, một đơn vị cư trú lớn quanh một thung lũng.

Họ hàng gần: tiếng Lào và tiếng Thái Lan

Trong nhóm Tày – Thái, tiếng Thái ở Tây Bắc gần với tiếng Lào và tiếng Thái Lan hơn là với tiếng Tày – Nùng ở Việt Bắc. Giới nghiên cứu xếp tiếng Thái Tây Bắc, tiếng Lào, tiếng Thái Lan vào cùng một nhánh (nhánh Tây Nam), còn tiếng Tày – Nùng thuộc nhánh khác. Đặt vài từ cơ bản cạnh nhau sẽ thấy rõ:

Dòng cuối đáng chú ý: tiếng Thái Đen và tiếng Lào có âm "h" ở chỗ tiếng Thái Lan có âm "r" — một tương ứng âm có quy luật, xuất hiện ở nhiều từ khác. Phát hiện những tương ứng như vậy là cách các nhà ngôn ngữ học xác định nhánh, xem Ngữ hệ và quan hệ họ hàng. Người Thái ở Tây Bắc và người Lào ở vùng giáp biên có thể trao đổi với nhau ở mức đáng kể.

Chữ Thái cổ

Người Thái ở Việt Nam có chữ viết riêng từ nhiều thế kỷ trước, thuộc dòng chữ có nguồn gốc Ấn Độ — cùng dòng với chữ Lào, chữ Thái Lan nhưng có hình dáng và quy ước riêng. Chữ Thái cổ có nhiều biến thể theo vùng và nhóm: chữ của người Thái Đen, Thái Trắng, các nhóm Thái ở Thanh – Nghệ không hoàn toàn giống nhau. Bộ chữ này đã có trong chuẩn Unicode.

Một số đặc điểm của chữ Thái cổ so với chữ Quốc ngữ:

• Phụ âm là trung tâm, nguyên âm được ghi bằng các ký hiệu đặt quanh phụ âm, có ký hiệu viết trước nhưng đọc sau.
• Theo truyền thống, chữ Thái cổ không ghi đầy đủ thanh điệu như dấu thanh tiếng Việt; người đọc dựa vào ngữ cảnh và quy tắc riêng. Các phương án cải tiến về sau có bổ sung cách ghi thanh.
• Văn bản thường viết liền, không cách từ như chữ Quốc ngữ.

Người đọc thông thạo chữ Thái cổ ngày nay phần lớn là người lớn tuổi, các nhà nghiên cứu và những người được học qua lớp chữ Thái ở địa phương. Bức tranh chữ viết các dân tộc xem ở bài Chữ viết của các dân tộc thiểu số.

Kho văn chương viết bằng chữ Thái

Chữ Thái cổ đã ghi lại một kho văn chương lớn:

• Truyện thơ: Xống chụ xon xao (Tiễn dặn người yêu) là truyện thơ nổi tiếng nhất của người Thái Đen, kể mối tình bị chia cắt, nhiều đoạn được dịch đưa vào sách giáo khoa. Khun Lú Nàng Ủa cũng là một truyện thơ được biết đến rộng.
• Sử: các tập ghi chép lịch sử bản mường như Quắm tố mướng (Kể chuyện bản mường), kể về sự hình thành các mường Thái.
• Luật tục, lịch, sách bói, gia phả, ghi chép phong tục.

Đây là một trong những kho văn bản cổ bằng ngôn ngữ dân tộc phong phú nhất ở Việt Nam, và việc sưu tầm, phiên dịch vẫn đang tiếp tục.

Đặc điểm ngôn ngữ

• Đơn tiết, có thanh điệu: như tiếng Việt, mỗi âm tiết mang thanh điệu phân biệt nghĩa.
• Trật tự từ: chủ – động – bổ; từ bổ nghĩa sau danh từ.
• Xưng hô theo thứ bậc: pi (anh, chị), noọng (em); cặp "pi noọng" (anh em, bà con) xuất hiện rất nhiều trong lời nói và dân ca.
• Từ vựng chung với Tày – Nùng ở nhiều từ cơ bản như bản, na/nà, nặm, cho thấy nguồn gốc chung của nhóm Tày – Thái.

Khắp và xoè: tiếng Thái trong dân ca, điệu múa

Lối hát dân gian tiêu biểu của người Thái gọi là khắp — hát kể, hát giao duyên, hát chúc tụng trong đám cưới, lễ mừng nhà mới, với lời thơ có vần điệu chặt chẽ. Lời khắp vừa là nghệ thuật vừa là kho từ ngữ giàu hình ảnh, nhiều cách ví von chỉ người trong nghề mới hiểu hết. Điệu múa xoè của người Thái, với vòng xoè nắm tay nhau quanh đống lửa, đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể; từ xoè nay là từ quen thuộc trong tiếng Việt.

Với người học tiếng Thái, nghe khắp và đọc truyện thơ là cách tốt để làm quen với lớp từ văn chương; còn để giao tiếp hằng ngày, nên bắt đầu từ hệ thống xưng hô và các từ chỉ đời sống bản mường.

Tiếng Thái trong đời sống Tây Bắc

Trong lịch sử, tiếng Thái từng giữ vai trò ngôn ngữ giao tiếp chung ở nhiều vùng Tây Bắc: nhiều người thuộc các dân tộc ít người sống xen kẽ, như Khơ Mú, Kháng, Xinh Mun, biết tiếng Thái. Ngày nay vai trò đó chuyển dần sang tiếng Việt, nhưng tiếng Thái vẫn hiện diện mạnh trong đời sống: chợ phiên, lễ hội, điệu múa xoè, đài phát thanh địa phương. Một số địa phương có lớp dạy chữ Thái cho cán bộ, giáo viên và học sinh.

Nhiều từ tiếng Thái đã đi vào tiếng Việt qua địa danh và văn hoá: bản, mường, xoè, tên các thung lũng như Mường Thanh, Mường Lò. So sánh thêm với ngôn ngữ anh em ở Việt Bắc trong bài Tiếng Tày và tiếng Nùng.