Ngữ hệ là gì: các ngôn ngữ "họ hàng" với nhau thế nào và làm sao chứng minh

Người ta hay nói tiếng Việt "họ hàng" với tiếng Mường, tiếng Khmer; tiếng Anh "họ hàng" với tiếng Đức, tiếng Hindi. Nhưng tiếng Việt có hàng nghìn từ gốc Hán mà lại không cùng họ với tiếng Hán; tiếng Việt có thanh điệu như tiếng Thái mà cũng không cùng họ với tiếng Thái. Vậy "họ hàng" giữa các ngôn ngữ nghĩa là gì, và làm sao các nhà ngôn ngữ học biết chắc? Bài này giải thích khái niệm ngữ hệ và phương pháp chứng minh quan hệ họ hàng.

Ngữ hệ là gì

Ngữ hệ (họ ngôn ngữ) là tập hợp các ngôn ngữ cùng bắt nguồn từ một ngôn ngữ tổ tiên chung. Ngôn ngữ tổ tiên ấy thường không để lại văn bản nào, nhưng có thể được phục dựng một phần bằng cách so sánh các ngôn ngữ con cháu. Theo quy ước, những hình thức phục dựng được đánh dấu hoa thị (*) để cho biết đó là dạng giả định, không phải dạng có thật trong văn bản.

Ngôn ngữ biến đổi liên tục. Khi một cộng đồng nói chung một ngôn ngữ tách ra, sống xa nhau, mỗi nhóm thay đổi theo cách riêng: lúc đầu thành các phương ngữ, sau vài trăm đến vài nghìn năm thành những ngôn ngữ không hiểu nhau. Vì vậy các ngôn ngữ trong một ngữ hệ thường được vẽ thành một "cây": gốc là ngôn ngữ tổ tiên, các nhánh lớn, nhánh nhỏ, và lá là các ngôn ngữ hôm nay.

Bằng chứng: tương ứng âm đều đặn

Hai ngôn ngữ có vài từ giống nhau chưa nói lên điều gì. Bằng chứng thật sự là tương ứng âm có hệ thống: một âm ở ngôn ngữ này luôn ứng với một âm nhất định ở ngôn ngữ kia, trong hàng loạt từ, theo những điều kiện có thể nêu rõ. Đây là cốt lõi của phương pháp so sánh lịch sử, phát triển mạnh ở châu Âu từ thế kỷ 19.

Ví dụ kinh điển trong ngữ hệ Ấn – Âu: ở nhiều từ, chỗ tiếng Latinh và tiếng Phạn có âm p thì các ngôn ngữ German như tiếng Anh có âm f:

(Chữ V trong tiếng Đức Vater đọc gần "f".) Quy luật p → f lặp lại ở rất nhiều từ khác, nên không thể là ngẫu nhiên. Chính những quy luật như thế cho phép khẳng định tiếng Anh và tiếng Phạn — cách nhau hàng nghìn cây số — là họ hàng.

Vốn từ cơ bản: nơi tìm bằng chứng

Không phải từ nào cũng có giá trị như nhau. Các nhà nghiên cứu ưu tiên vốn từ cơ bản: số đếm nhỏ, đại từ, bộ phận cơ thể (mắt, tay, chân), thiên nhiên (nước, lửa, mặt trời), quan hệ gia đình, động từ thường ngày (ăn, uống, đi, chết). Những từ này ít khi được vay mượn, nên giống nhau ở đây có nhiều khả năng là do cùng gốc.

Ví dụ ở Việt Nam: số đếm tiếng Tày và tiếng Thái Lan giống nhau rõ rệt (slam – sam cho số ba, slíp – sip cho số mười), và tương ứng sl – s lặp lại đều đặn (xem Tiếng Tày và tiếng Nùng). Từ "nước" của tiếng Việt, dạng gần như "đác" của tiếng Mường và "đắk" của các ngôn ngữ Bahnar được nhiều nhà nghiên cứu truy về cùng một gốc Nam Á (xem Nhóm Việt – Mường).

Ba cái bẫy: vay mượn, ngẫu nhiên và loại hình

Bẫy 1: Vay mượn

Tiếng Việt có hàng nghìn từ gốc Hán (quốc gia, học sinh, kinh tế…), nhưng đó là vay mượn qua tiếp xúc lâu dài, không phải bằng chứng cùng gốc. Dấu hiệu nhận ra: lớp từ vay tập trung ở lĩnh vực văn hoá, hành chính, học thuật; còn vốn từ cơ bản của tiếng Việt (ăn, uống, tay, chân, nước, các số đếm thuần Việt một, hai, ba) không đến từ tiếng Hán. Tiếng Nhật và tiếng Hàn cũng có rất nhiều từ gốc Hán mà không thuộc ngữ hệ Hán – Tạng. Xem Từ Hán Việt và Tiếp xúc ngôn ngữ.

Bẫy 2: Giống nhau ngẫu nhiên

Với hàng nghìn ngôn ngữ và số âm có hạn, việc hai từ ở hai ngôn ngữ không liên quan trông giống nhau là chuyện thường. Ví dụ hay được dẫn: tiếng Anh bad và tiếng Ba Tư bad đều nghĩa là "xấu", nhưng các nhà nghiên cứu xác định hai từ có lịch sử riêng, sự trùng hợp chỉ là ngẫu nhiên. Một cặp từ giống nhau không chứng minh gì; phải có cả hệ thống tương ứng.

Bẫy 3: Giống nhau về loại hình

Tiếng Việt, tiếng Thái, tiếng Hán đều đơn tiết, có thanh điệu, không biến hình từ. Đầu thế kỷ 20 có học giả từng dựa vào đó để xếp tiếng Việt chung họ với tiếng Thái. Nhưng đó là giống nhau về loại hình (kiểu cấu trúc), thường do các ngôn ngữ sống cạnh nhau lâu ngày ảnh hưởng lẫn nhau, không phải do cùng gốc. Về sau, khi chứng minh được thanh điệu tiếng Việt phát sinh muộn từ các âm cuối cổ, và vốn từ cơ bản của tiếng Việt tương ứng có hệ thống với các ngôn ngữ Nam Á, quan điểm tiếng Việt thuộc ngữ hệ Nam Á mới được chấp nhận rộng rãi. Phân biệt loại hình với nguồn gốc xem bài Loại hình ngôn ngữ.

Ngôn ngữ biệt lập và các giả thuyết "siêu ngữ hệ"

Có những ngôn ngữ không chứng minh được quan hệ họ hàng với ngôn ngữ nào khác, gọi là ngôn ngữ biệt lập. Ví dụ nổi tiếng nhất là tiếng Basque ở vùng giáp Pháp – Tây Ban Nha: nằm giữa vùng Ấn – Âu nhưng không thuộc ngữ hệ này.

Ngược lại, một số nhà nghiên cứu đề xuất gom các ngữ hệ thành "siêu ngữ hệ". Ví dụ giả thuyết Nam Phương (Austric) cho rằng ngữ hệ Nam Á và ngữ hệ Nam Đảo có chung một tổ tiên rất xa. Những giả thuyết như vậy thú vị nhưng chưa được giới chuyên môn chấp nhận rộng rãi, vì càng đi xa về quá khứ, tương ứng âm càng mờ, khó phân biệt với vay mượn và ngẫu nhiên.

Họ hàng không có nghĩa là hiểu nhau

Hai ngôn ngữ cùng ngữ hệ có thể hoàn toàn không hiểu nhau: tiếng Việt và tiếng Khmer cùng ngữ hệ Nam Á, tiếng Anh và tiếng Hindi cùng ngữ hệ Ấn – Âu. Ngược lại, hai ngôn ngữ khác ngữ hệ có thể có nhiều từ chung do vay mượn: tiếng Việt và tiếng Hán. "Họ hàng" trong ngôn ngữ học là chuyện nguồn gốc, đo bằng tương ứng có hệ thống trong vốn từ cơ bản — không phải chuyện nghe giống hay hiểu được. Bức tranh năm ngữ hệ ở Việt Nam có trong bài Các ngữ hệ và nhóm ngôn ngữ ở Việt Nam.