Ngữ nghĩa học: nghĩa của từ, nét nghĩa và trường nghĩa trong tiếng Việt

Ngữ nghĩa học nghiên cứu gì

Ngữ nghĩa học là phân ngành của ngôn ngữ học nghiên cứu nghĩa: nghĩa của từ, nghĩa của cụm từ, nghĩa của câu, và mối quan hệ giữa các nghĩa. Nó trả lời những câu hỏi tưởng đơn giản nhưng khó: chân trong chân bàn liên quan gì với chân người? Vì sao xanh trong tiếng Việt vừa là màu trời vừa là màu lá? Vì sao Anh ấy lại đến muộn cho thấy người nói không vui?

Ngữ nghĩa học chủ yếu nghiên cứu nghĩa ổn định, gắn với từ và câu, không phụ thuộc ai nói. Phần nghĩa phụ thuộc vào người nói, hoàn cảnh, ý đồ thuộc về ngữ dụng học. Ranh giới giữa hai ngành có chỗ chồng lấn, nhưng phân chia này giúp sắp xếp vấn đề cho rõ.

Các thành phần nghĩa của từ

Nhiều giáo trình từ vựng học tiếng Việt phân biệt ba thành phần trong nghĩa của một từ:

Hai từ có thể giống nhau ở nghĩa biểu vật và biểu niệm nhưng khác ở nghĩa biểu thái. Chết, qua đời, hy sinh, toi cùng chỉ một sự kiện nhưng khác hẳn sắc thái; đây chính là cơ sở của hiện tượng đồng nghĩa không hoàn toàn. Các tài liệu ngữ nghĩa học quốc tế dùng những cặp thuật ngữ khác (như nghĩa sở chỉ và nghĩa sở biểu), nhưng ý tưởng phân biệt "cái được gọi tên", "khái niệm" và "sắc thái" là tương đồng.

Phân tích nét nghĩa

Một phương pháp quen thuộc là tách nghĩa của từ thành các nét nghĩa (còn gọi là nghĩa vị, thành tố nghĩa), rồi so sánh các từ cùng nhóm qua những nét ấy. Thử với các từ xưng hô thân tộc:

Bảng cho thấy một điều thú vị: tiếng Việt phân biệt giới tính với người lớn tuổi hơn (anh / chị) nhưng không phân biệt với người nhỏ tuổi hơn (em; muốn rõ phải nói em trai, em gái). Tiếng Anh thì ngược lại: phân biệt giới tính (brother / sister) nhưng không phân biệt lớn hay nhỏ tuổi hơn. Mỗi ngôn ngữ "cắt" thực tế theo cách riêng; hệ thống xưng hô được bàn thêm ở bài Đại từ và cách xưng hô.

Phân tích nét nghĩa cũng giúp giải thích vì sao có câu nghe vô lý: "Ông ấy là một bà mẹ tốt" mâu thuẫn vì ông có nét [nam], mẹ có nét [nữ].

Trường nghĩa

Trường nghĩa là tập hợp những từ có chung một nét nghĩa nào đó, tạo thành một "vùng" trong vốn từ. Ví dụ:

• Trường hoạt động của tay: cầm, nắm, xách, bóp, vỗ, véo, gãi, ném, vẫy.
• Trường dụng cụ nấu ăn: nồi, chảo, xoong, muôi, đũa cả, thớt, dao.
• Trường màu sắc: đỏ, vàng, xanh, trắng, đen, tím, nâu, hồng.

Các từ trong một trường "chia nhau" vùng nghĩa: thêm hay bớt một từ sẽ làm thay đổi phạm vi của các từ còn lại. Trường màu sắc là ví dụ nổi bật. Tiếng Việt truyền thống dùng một từ xanh cho cả vùng màu mà tiếng Anh chia thành blue và green. Khi cần phân biệt, người Việt nói xanh da trời, xanh nước biển đối với xanh lá cây, xanh lá mạ. Điều này không có nghĩa người Việt không nhìn thấy sự khác biệt, mà là ngôn ngữ không bắt buộc phải gọi tên nó bằng hai từ đơn riêng.

Một từ có nhiều nghĩa có thể thuộc nhiều trường khác nhau. Ngọt thuộc trường vị giác (ngọt, chua, cay, đắng, mặn), nhưng nghĩa chuyển của nó (lời nói ngọt) lại nằm trong trường thái độ giao tiếp. Xem bài Nghĩa gốc, nghĩa chuyển.

Quan hệ nghĩa giữa các từ

Ngoài đồng nghĩa và trái nghĩa, ngữ nghĩa học còn mô tả các quan hệ khác:

Quan hệ bao hàm có một đặc điểm logic hữu ích: nếu "Đây là một bông hoa hồng" đúng thì "Đây là một bông hoa" chắc chắn đúng, nhưng chiều ngược lại thì không. Từ điển định nghĩa từ thường dựa vào quan hệ này: một định nghĩa cho hoa hồng thường bắt đầu bằng từ cấp trên (cây, hoa) rồi thêm đặc điểm riêng (thân có gai, hoa nhiều màu, thơm). Các quan hệ đồng âm, đồng nghĩa có bài riêng: Từ đồng âm, Từ đồng nghĩa và trái nghĩa.

Nghĩa của câu: sự việc và tình thái

Sách Ngữ văn trung học phổ thông phân biệt hai thành phần nghĩa của câu:

• Nghĩa sự việc: phản ánh sự việc, hiện tượng được nói tới (ai làm gì, cái gì thế nào).
• Nghĩa tình thái: thể hiện thái độ, sự đánh giá của người nói với sự việc hoặc với người nghe.

So sánh: Nó đến muộn. / Hình như nó đến muộn. / Nó lại đến muộn. / Nó đến muộn mất rồi. Bốn câu có cùng nghĩa sự việc (nó đến muộn), nhưng nghĩa tình thái khác nhau: khẳng định; phỏng đoán, chưa chắc; bực mình vì chuyện lặp lại; tiếc nuối. Các phương tiện mang nghĩa tình thái gồm tình thái từ, phó từ như lại, cũng, chỉ, các từ như hình như, chắc chắn, có lẽ, và ngữ điệu khi nói.

Mơ hồ nghĩa

Một câu được gọi là mơ hồ khi có thể hiểu theo hơn một cách. Ngữ nghĩa học phân biệt hai nguồn:

• Mơ hồ từ vựng, do một từ có nhiều nghĩa hoặc đồng âm: Đem cá về kho (nấu kho hay cất vào nhà kho?).
• Mơ hồ cấu trúc, do cách các từ kết hợp: Ông già đi nhanh quá (người già đi nhanh, hay ông ấy già đi nhanh?); Tôi gặp anh ấy với con trai (con trai của ai?).

Trong giao tiếp, ngữ cảnh thường loại bỏ mơ hồ. Trong văn bản pháp lý, hợp đồng, nhận diện và tránh mơ hồ là kỹ năng quan trọng, và đó là một ứng dụng thực tế của ngữ nghĩa học.