Âm vị và âm tố: hai khái niệm nền của ngữ âm học
Âm tố là âm thanh cụ thể, âm vị là đơn vị trừu tượng phân biệt nghĩa. Cách tìm âm vị bằng cặp tối thiểu, biến thể âm vị, ví dụ t/th trong tiếng Việt và tiếng Anh.
Nội dung bài
Hai câu hỏi khác nhau về âm thanh
Hãy để ý cách năm người khác nhau nói tiếng ra: người rung lưỡi, người uốn lưỡi, người phát âm gần như "da", người đọc gần "ga". Về mặt vật lý, đó là năm âm thanh khác nhau, máy ghi âm phân biệt được hết. Nhưng nếu cả năm người đều đang nói "ra" (đi ra), người nghe hiểu như nhau. Vậy câu hỏi "tiếng Việt có bao nhiêu âm r" có hai câu trả lời, tuỳ ta hỏi về điều gì:
- Nếu hỏi về âm thanh cụ thể phát ra từ miệng: có vô số, vì không ai nói hai lần giống hệt nhau.
- Nếu hỏi về đơn vị mà hệ thống ngôn ngữ dùng để phân biệt nghĩa: chỉ có một (với người nói giọng có r riêng).
Hai góc nhìn này ứng với hai khái niệm nền tảng: âm tố và âm vị. Ngành nghiên cứu âm thanh cụ thể là ngữ âm học; ngành nghiên cứu hệ thống đơn vị phân biệt nghĩa là âm vị học. Hai ngành là hai mặt của cùng một lĩnh vực trong ngôn ngữ học (xem ngôn ngữ học là gì).
Âm tố: âm thanh cụ thể
Âm tố là đơn vị âm thanh nhỏ nhất có thể tách ra được trong chuỗi lời nói, xét về mặt vật lý và cấu âm: lưỡi đặt ở đâu, môi tròn hay dẹt, dây thanh có rung không, hơi đi qua miệng hay mũi. Âm tố là thứ ta nghe được, đo được bằng máy, ghi lại được bằng bảng phiên âm quốc tế. Khi ghi âm tố, giới ngôn ngữ học dùng dấu ngoặc vuông: [t], [tʰ], [r].
Số âm tố trong một ngôn ngữ về lý thuyết là không giới hạn: mỗi người, mỗi lần nói, mỗi vị trí trong từ lại tạo ra một âm hơi khác. Vì thế người ta không "đếm" âm tố, mà mô tả chúng theo các nét cấu âm. Ngay cả chữ a trong ba và trong bàn cũng không hoàn toàn giống nhau về độ dài và cao độ, dù người nghe coi là một.
Âm vị: đơn vị phân biệt nghĩa
Âm vị là đơn vị nhỏ nhất của hệ thống âm thanh có chức năng phân biệt nghĩa (còn gọi là chức năng khu biệt). Âm vị là một đơn vị trừu tượng: nó không phải một âm thanh cụ thể, mà là một "khuôn" bao gồm nhiều âm tố mà người bản ngữ coi là "cùng một âm". Khi ghi âm vị, người ta dùng dấu gạch chéo: /t/, /r/.
Phép thử cặp tối thiểu
Cách cơ bản để tìm âm vị là tìm cặp tối thiểu: hai từ chỉ khác nhau ở đúng một âm và nghĩa khác nhau. Nếu tìm được, hai âm đó là hai âm vị khác nhau.
| Cặp tối thiểu | Âm khác nhau | Kết luận |
|---|---|---|
| ba – ma | b – m | /b/ và /m/ là hai âm vị |
| tai – thai | t – th (không bật hơi – bật hơi) | /t/ và /tʰ/ là hai âm vị trong tiếng Việt |
| tham – thăm | a – ă (dài – ngắn) | a và ă là hai âm vị |
| ma – má | thanh ngang – thanh sắc | thanh điệu cũng có chức năng âm vị |
Dòng cuối cho thấy thanh điệu tiếng Việt cũng phân biệt nghĩa như phụ âm, nguyên âm. Vì thanh trải trên cả âm tiết chứ không nằm ở một vị trí trong chuỗi, giới nghiên cứu gọi nó là đơn vị siêu đoạn tính (hay âm vị siêu đoạn, có người gọi là "thanh vị"), phân biệt với các âm vị đoạn tính như phụ âm, nguyên âm.
Biến thể của âm vị
Một âm vị được thể hiện bằng nhiều âm tố khác nhau, gọi là các biến thể của âm vị. Có hai loại chính:
- Biến thể tự do: các âm tố thay thế nhau tuỳ người, tuỳ lúc, không theo quy luật vị trí và không đổi nghĩa. Ví dụ các cách phát âm r khác nhau (rung lưỡi, uốn lưỡi, xát) ở người miền Nam có giữ r riêng: ai nói kiểu nào thì "ra" vẫn là "ra".
- Biến thể kết hợp (biến thể theo vị trí): âm tố thay đổi đều đặn tuỳ âm đứng cạnh. Ví dụ trong giọng Hà Nội, âm cuối c và ng sau các nguyên âm tròn môi u, ô, o thường đi kèm động tác khép môi (học, không), khác với c, ng sau a (các, càng). Người Việt không coi đó là hai âm khác nhau, vì sự khác biệt hoàn toàn đoán được từ nguyên âm đứng trước.
Việc xác định đâu là hai âm vị, đâu là hai biến thể của một âm vị không phải lúc nào cũng hiển nhiên. Ví dụ chữ nh, ch ở cuối âm tiết tiếng Việt (anh, ách): nhiều nhà nghiên cứu coi chúng là biến thể của ng, c sau nguyên âm hàng trước; một số khác coi là âm vị riêng. Những tranh luận kiểu này giải thích vì sao các giáo trình đưa ra số lượng phụ âm, nguyên âm của tiếng Việt khác nhau (xem phụ âm đầu).
Cùng âm thanh, khác hệ thống: so sánh giữa các ngôn ngữ
Điều thú vị nhất về âm vị là: hai âm tố có là hai âm vị hay không tuỳ từng ngôn ngữ.
| Cặp âm | Tiếng Việt | Ngôn ngữ khác |
|---|---|---|
| t không bật hơi – t bật hơi | hai âm vị: tai ≠ thai | tiếng Anh: một âm vị; t trong top bật hơi, t trong stop không bật hơi, người Anh coi là cùng một âm |
| r – l | hai âm vị: ra ≠ la | tiếng Nhật: không có đối lập này, nên người Nhật học tiếng Anh thường khó phân biệt light và right |
| a dài – a ngắn | hai âm vị: tham ≠ thăm | nhiều ngôn ngữ châu Âu không dùng độ dài a để phân biệt từ |
Hệ quả thực tế: tai người lớn được "huấn luyện" theo hệ thống âm vị của tiếng mẹ đẻ. Người Anh nghe tai và thai thấy na ná, vì với họ đó chỉ là hai biến thể. Người Việt khó nghe ra sự khác nhau giữa hai âm mà tiếng Việt không phân biệt, chẳng hạn giữa nguyên âm trong ship và sheep của tiếng Anh. Học phát âm một ngôn ngữ mới, phần lớn là học nghe ra những đối lập âm vị mới.
Âm vị, âm tố và chữ viết
Chữ cái không phải âm vị. Chữ Quốc ngữ dùng ba chữ c, k, q cho một âm vị /k/; dùng một chữ a cho cả a dài lẫn a ngắn (trong tay); giọng Hà Nội dùng một âm vị cho ba chữ d, gi, r. Phân biệt rõ ba tầng — âm tố (âm thanh thật), âm vị (đơn vị của hệ thống), chữ cái (ký hiệu viết) — là chìa khoá để hiểu vì sao chính tả có những quy tắc tưởng như rắc rối (xem chữ và âm không trùng nhau).
Để ghi âm tố và âm vị một cách thống nhất cho mọi ngôn ngữ, giới ngôn ngữ học dùng bảng phiên âm quốc tế IPA, với quy ước ngoặc vuông cho âm tố và gạch chéo cho âm vị. Xem bài bảng phiên âm quốc tế IPA.
Hỏi đáp nhanh
Âm vị và âm tố khác nhau thế nào?
Âm tố là âm thanh cụ thể phát ra trong lời nói, có thể đo bằng máy. Âm vị là đơn vị trừu tượng của hệ thống âm, có chức năng phân biệt nghĩa, bao gồm nhiều âm tố mà người bản ngữ coi là cùng một âm.
Cặp tối thiểu là gì?
Là hai từ chỉ khác nhau ở đúng một âm và có nghĩa khác nhau, như ba và ma, tai và thai. Tìm được cặp tối thiểu là chứng minh hai âm đó là hai âm vị khác nhau.
Vì sao người nước ngoài khó phân biệt "tai" và "thai"?
Vì trong nhiều ngôn ngữ như tiếng Anh, t bật hơi và t không bật hơi chỉ là hai biến thể của cùng một âm vị, không làm đổi nghĩa. Tai của họ không quen coi đó là hai âm khác nhau.
Thanh điệu có phải là âm vị không?
Thanh điệu tiếng Việt có chức năng phân biệt nghĩa như âm vị, như ma và má. Vì nó trải trên cả âm tiết, giới nghiên cứu xếp nó vào loại đơn vị siêu đoạn tính.
Ký hiệu /t/ và [t] khác nhau ra sao?
Dấu gạch chéo dùng để ghi âm vị, tức đơn vị trừu tượng của hệ thống. Dấu ngoặc vuông dùng để ghi âm tố, tức cách phát âm cụ thể.