Chữ và âm không trùng nhau: một âm nhiều cách viết, một chữ nhiều âm

"Nói sao viết vậy" đúng đến đâu

Chữ Quốc ngữ thường được khen là chữ ghi âm "dễ học": người biết chữ có thể đọc một từ lạ gần như chắc chắn đúng. So với tiếng Anh, nơi though, through, tough đọc ba kiểu khác nhau, chữ Việt nhất quán hơn nhiều. Nhưng câu "nói sao viết vậy" chỉ đúng một nửa. Chữ và âm tiếng Việt không trùng nhau hoàn toàn, theo hai chiều:

• Một âm có nhiều cách viết: âm "cờ" viết c, k hoặc q; nguyên âm đôi iê viết iê, yê, ia hoặc ya.
• Một chữ ghi nhiều âm hoặc nhiều vai: chữ a lúc là a dài, lúc là a ngắn, lúc chỉ là nửa sau của nguyên âm đôi; chữ o lúc là nguyên âm, lúc là âm đệm, lúc là âm cuối.

Điều thú vị là hai chiều này không đối xứng. Đi từ chữ sang âm (đọc) gần như luôn xác định được: thấy gh là biết âm "gờ", thấy ay là biết a ngắn. Đi từ âm sang chữ (viết) thì nhiều chỗ phải chọn: nghe âm "cờ" phải xét nguyên âm sau để chọn c hay k; nghe "dờ" (giọng Bắc) phải chọn d, gi hay r. Vì thế người Việt đọc dễ, viết khó, và phần lớn quy tắc chính tả là quy tắc cho chiều viết.

Một âm, nhiều cách viết

Phần lớn các dòng trong bảng có quy tắc vị trí tuyệt đối: chỉ cần nhìn chữ xung quanh là biết chọn chữ nào (c/k, g/gh, ng/ngh, iê/ia/yê/ya). Những dòng này người lớn hầu như không viết sai, vì đã thành phản xạ từ lớp một. Các dòng còn lại — đặc biệt d/gi/r — không có quy tắc âm, phải nhớ theo từ. Xem c, k, q, g, gh, ng, ngh và viết i hay y.

Một chữ, nhiều âm hoặc nhiều vai

Chữ h là trường hợp đặc biệt: đứng một mình nó ghi âm "hờ", nhưng phần lớn thời gian nó chỉ là "dấu phụ" ghép với chữ khác để tạo chữ ghép. Hiện tượng này có từ thói quen chính tả châu Âu (ph, th, ch trong tiếng Latinh, tiếng Bồ Đào Nha…); xem nguồn gốc các chữ cái tiếng Việt.

Chữ ghép: hai, ba chữ cái cho một âm

Tiếng Việt có một số âm không có chữ cái riêng, nên dùng tổ hợp chữ. Các chữ ghép ghi phụ âm thường được liệt kê trong sách dạy chữ là: ch, gh, gi, kh, ng, ngh, nh, ph, qu, th, tr. Mỗi chữ ghép ghi một âm đầu (qu ghi âm "cờ" kèm âm đệm), không phải hai âm đọc liền như cụm "tr" trong tiếng Anh tree. Ở vị trí cuối, ng, nh, ch cũng là chữ ghép ghi một âm. Khi dạy đọc, trẻ được học mỗi chữ ghép như một đơn vị, gọi bằng âm nó ghi: "ngờ", "nhờ", "khờ", "phờ", chứ không đánh vần từng chữ cái bên trong. Nhờ vậy trẻ không đọc nhà thành "n – h – a".

Chữ ghép kéo theo một hệ quả nhỏ nhưng quan trọng khi dạy đọc: số chữ cái của một tiếng không phản ánh số âm. Nghiêng có bảy chữ cái nhưng chỉ có ba âm (ng – iê – ng) cộng thanh điệu; à một chữ cái đã đủ một âm tiết. Danh sách đầy đủ 29 chữ cái và các chữ ghép có ở bài bảng chữ cái tiếng Việt.

Chữ phân biệt, giọng không phân biệt

Có một loại "lệch" thứ ba: chữ viết phân biệt những âm mà giọng nói của một vùng đã nhập lại.

Chữ Quốc ngữ, vì vậy, không ghi giọng của riêng vùng nào. Nó gần như là "mẫu số chung" của các phương ngữ: giữ những phân biệt mà ít nhất một vùng còn giữ. Đây vừa là điểm yếu (không ai viết đúng chỉ nhờ tai), vừa là điểm mạnh (một văn bản đọc được ở mọi vùng, mỗi người đọc theo giọng mình).

Chữ cái không phải là âm

Từ những điều trên có thể rút ra một nguyên tắc khi học ngữ âm: đừng đồng nhất chữ cái với âm. Khi nói "tiếng Việt có 29 chữ cái", ta nói về hệ thống chữ viết; khi nói "tiếng Việt có bao nhiêu phụ âm, nguyên âm", ta nói về hệ thống âm, và hai con số không khớp nhau. Ngữ học dùng khái niệm âm vị để chỉ đơn vị âm thanh có giá trị phân biệt nghĩa, độc lập với chữ viết (xem âm vị và âm tố).

So với các hệ chữ khác trên thế giới, chữ Quốc ngữ thuộc loại chữ ghi âm khá sát; chữ Anh, chữ Pháp lệch xa hơn nhiều, còn chữ Hán thì hầu như không ghi âm trực tiếp. Bức tranh chung về các loại chữ viết có ở bài chữ viết và ngôn ngữ.