Hệ thống phụ âm đầu tiếng Việt: các âm, cách phát âm và cách viết

Phụ âm đầu là gì, có bao nhiêu

Phụ âm đầu (âm đầu) là thành phần mở đầu âm tiết: b trong ba, tr trong trời, ngh trong nghe. Nó có chức năng tạo "nét mở đầu" cho âm tiết và phân biệt nghĩa: tai khác thai, bà khác mà, chỉ do âm đầu.

Câu hỏi "tiếng Việt có bao nhiêu phụ âm đầu" không có một con số duy nhất, vì nó phụ thuộc:

• Giọng nào: giọng Hà Nội nhập tr với ch, s với x, r với d/gi, nên ít âm hơn hệ thống mà chữ viết phản ánh.
• Có tính âm tắc thanh hầu không: âm tiết viết không phụ âm đầu như ăn, uống thực ra bắt đầu bằng một động tác khép thanh quản; nhiều giáo trình coi đó là một phụ âm đầu.
• Có tính âm p không: âm p đứng đầu chỉ gặp trong từ mượn (pin, pa-tê, pê-đan).

Vì vậy các tài liệu đưa ra con số khác nhau, dao động quanh khoảng hai mươi âm. Cách trình bày dưới đây theo hệ thống đầy đủ mà chữ Quốc ngữ phản ánh (có tr, s, r riêng), kèm ghi chú về giọng Hà Nội.

Bảng phụ âm đầu theo vị trí và cách phát âm

Ngữ âm học mô tả phụ âm bằng hai tiêu chí: vị trí cấu âm (chỗ trong miệng tạo ra cản trở) và phương thức cấu âm (cách luồng hơi bị cản: chặn hẳn rồi bật ra, hay lách qua khe hẹp, hay đi qua mũi).

Vài điểm cần giải thích:

• Tắc là luồng hơi bị chặn hoàn toàn rồi bật ra (t, đ, c); xát là hơi lách qua khe hẹp, tạo tiếng cọ (x, s, ph); mũi là hơi đi qua mũi (m, n); bên là hơi thoát qua hai bên lưỡi (l).
• Vô thanh / hữu thanh: dây thanh không rung hay có rung. Đặt tay lên cổ khi đọc kéo dài "xxx" rồi "đđđ" sẽ cảm thấy khác biệt.
• b và đ của tiếng Việt khác b, d của tiếng Anh: khi phát âm, thanh quản hơi hạ xuống, nhiều mô tả ngữ âm xếp chúng vào loại âm "hút vào". Người Việt học tiếng Anh vì thế dễ đọc d tiếng Anh thành đ.
• g trong tiếng Việt là âm xát (hơi cọ ở gốc lưỡi), không phải âm tắc như g trong tiếng Anh go. Tương tự kh là âm xát, không phải k bật hơi.

Các cặp đối lập quan trọng

Mỗi phụ âm có giá trị vì nó khác các phụ âm còn lại. Những cặp sau chỉ khác nhau ở một nét, nên rất đáng chú ý khi dạy phát âm:

Cặp t / th đặc biệt thú vị với người học tiếng Anh: tiếng Việt phân biệt t không bật hơi và th bật hơi, còn tiếng Anh thì không dùng sự khác biệt này để phân biệt từ. Ngược lại, chữ th của tiếng Việt không phải âm "th" của tiếng Anh trong think.

Chữ viết và âm: không phải lúc nào cũng một đối một

Chữ Quốc ngữ dùng gần ba chục chữ đơn và chữ ghép để ghi phụ âm đầu, nhiều hơn số âm thực có. Các trường hợp một âm nhiều chữ:

• âm "cờ": c, k, q (trước âm đệm) — xem quy tắc c, k, q
• âm "gờ": g, gh; âm "ngờ": ng, ngh
• âm "dờ" (giọng Hà Nội): d, gi, và r

Vì sao chữ Quốc ngữ dùng ph thay vì f, đ có gạch ngang, gh theo kiểu tiếng Ý… có bài riêng: nguồn gốc các chữ cái tiếng Việt. Bức tranh tổng quát về chữ và âm xem ở chữ và âm không trùng nhau.

Phụ âm đầu ở các vùng

Một số địa phương ở đồng bằng Bắc Bộ còn lẫn l và n; nhiều vùng Bắc Trung Bộ giữ các âm uốn lưỡi rõ ràng. Không vùng nào giữ trọn hệ thống mà chữ viết phản ánh, và đó là lý do mỗi vùng có kiểu lỗi chính tả riêng (xem d, gi, r, phương ngữ Nam).

Những phụ âm đầu khó với người học tiếng Việt

Người nước ngoài học tiếng Việt thường vấp ở những âm mà ngôn ngữ của họ không có, hoặc có nhưng ở vị trí khác:

• ng, ngh ở đầu âm tiết: tiếng Anh có âm này nhưng chỉ ở cuối từ (sing), nên người nói tiếng Anh khó mở đầu một âm tiết bằng ng như ngủ, ngon, nghe; họ hay đọc thành n hoặc g.
• nh: gần với "ny" trong canyon, nhưng tiếng Việt dùng nó ở đầu âm tiết (nhà, nhớ).
• t và th: người học dễ bật hơi cả hai, làm tôi nghe như thôi.
• đ: dễ bị đọc thành d tiếng Anh, thiếu độ "đầy" của âm tiếng Việt.
• g, kh: dễ bị đọc thành âm tắc như g, k của tiếng Anh, trong khi tiếng Việt là âm xát.
• Phân biệt d và đ trên chữ viết: người quen chữ Latinh đọc chữ d như âm đ, nên đọc da thành "đa". Thực ra chữ d tiếng Việt ghi một âm xát, còn đ mới gần với d của nhiều ngôn ngữ châu Âu.

Với người Việt, những đối lập này tự nhiên đến mức ít khi để ý; chỉ khi dạy tiếng Việt cho người nước ngoài hoặc học một ngôn ngữ khác mới thấy hệ thống phụ âm của mình có những nét riêng như thế nào.

Những ràng buộc của phụ âm đầu

• Không có tổ hợp phụ âm: mỗi âm tiết chỉ có tối đa một phụ âm đầu. Chữ ghép như tr, ngh, kh chỉ ghi một âm.
• Âm đệm kén phụ âm đầu: âm đệm (o, u lướt) hầu như không đi sau các phụ âm môi b, m, ph, v, và rất hiếm sau n, r. Đó là cơ sở của mẹo chính tả "n không đi với âm đệm", "gi không đi với âm đệm".
• p chỉ ở từ mượn: trong từ thuần Việt và Hán Việt, âm p chỉ đứng cuối (cập, đẹp), không đứng đầu.

Muốn hiểu vì sao hai cách phát âm khác nhau của cùng một chữ (r rung và r xát chẳng hạn) không làm đổi nghĩa, xem bài âm vị và âm tố.