Vì sao viết ph, nh, gh, gi, đ, ư, ơ: nguồn gốc các chữ cái tiếng Việt

Người học tiếng Việt thường thắc mắc: sao âm "f" lại viết ph, sao có lúc viết g lúc viết gh, sao âm "k" có tới ba cách viết c, k, q? Câu trả lời nằm ở lịch sử: chữ Quốc ngữ do các giáo sĩ người Bồ Đào Nha, Ý, Pháp… cùng người Việt xây dựng từ thế kỷ 17, và mỗi người mang theo thói quen chính tả của ngôn ngữ mình. Kết quả là một hệ chữ "lai" nhiều nguồn, nhưng nhất quán đến mức đáng ngạc nhiên.

Những chữ ghép mượn từ tiếng Bồ Đào Nha

Tiếng Bồ Đào Nha để lại dấu ấn rõ nhất, vì phần lớn giáo sĩ buổi đầu hoạt động trong mạng lưới truyền giáo của nước này.

• nh: tiếng Bồ Đào Nha viết nh cho âm mũi ở mặt lưỡi (như vinho – rượu vang). Tiếng Việt dùng y hệt: nhà, nhỏ. Tiếng Tây Ban Nha viết âm này là ñ, tiếng Ý viết gn — nếu người Ý quyết định, có lẽ ta đã viết "gna".
• ch: chữ ghép có trong tiếng Bồ Đào Nha, được dùng cho âm đầu của chợ, chè.
• x: trong tiếng Bồ Đào Nha, x thường ghi âm xát giống "sh" tiếng Anh. Âm "x" tiếng Việt ngày nay đọc như "s" trong tiếng Anh, nhưng nhiều nhà nghiên cứu cho rằng thế kỷ 17 nó gần "sh" hơn, nên giáo sĩ chọn chữ x.
• Dấu mũ ^ trên â, ê, ô: tiếng Bồ Đào Nha dùng dấu mũ để chỉ nguyên âm "khép" hơn (ê, ô). Tiếng Việt mượn đúng chức năng ấy: e – ê, o – ô.

gh và ngh: lối viết của tiếng Ý

Trong tiếng Ý, chữ g đứng trước i, e đọc mềm (gần như "j" tiếng Anh: gelato), nên muốn giữ âm "g" cứng trước i, e, người Ý thêm h: spaghetti, ghiaccio. Chữ Quốc ngữ áp dụng đúng quy ước này:

Trong tiếng Việt, chữ g trước i không đọc mềm, nên về lý thuyết gh là thừa. Nó tồn tại vì thói quen của người đặt chữ, và nay đã thành quy tắc chính tả. Cũng vì lối Ý mà gi được dùng cho một âm khác hẳn g (gì, giá). Chi tiết quy tắc xem bài Quy tắc c, k, q, g, gh, ng, ngh.

c, k, q: ba chữ cho một âm

Trong tiếng Latinh và các ngôn ngữ Rôman, chữ c trước e, i thường không đọc là "k" (tiếng Bồ Đào Nha cidade đọc với âm "s"). Để tránh nhầm, giáo sĩ dùng k trước i, e, ê (kẻ, kim) và c trước các nguyên âm còn lại (cá, cô). Còn q luôn đi với u làm âm đệm, đúng như thói quen qu của tiếng Latinh: quê, quả.

ph, th, kh: dấu vết các âm bật hơi

Chữ h đặt sau một phụ âm, theo truyền thống Latinh (mượn từ cách chuyển tự tiếng Hy Lạp), thường báo hiệu âm "bật hơi" hoặc âm xát. Tiếng Việt có:

• th: âm bật hơi thật sự — thơm khác hẳn tơm. Đây là chỗ dùng chữ khớp nhất với âm.
• ph: ngày nay đọc giống "f". Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng thế kỷ 17 âm này còn là "p bật hơi", rồi mới chuyển thành âm xát; vì thế giáo sĩ viết ph chứ không viết f.
• kh: ngày nay là âm xát ở cuống lưỡi (khế), giả thuyết tương tự ph.

tr, s, r: chữ viết giữ lại những âm mà giọng Hà Nội đã nhập

Người Hà Nội đọc tr và ch giống nhau, s và x giống nhau, r, d, gi giống nhau. Vậy sao chữ viết lại phân biệt? Vì khi chữ Quốc ngữ được định hình, các cặp âm này còn khác nhau rõ, và đến nay nhiều phương ngữ miền Trung, miền Nam vẫn giữ sự khác biệt ấy: tre có âm đầu uốn lưỡi khác che, sa khác xa. Chữ viết vì thế không dựa trên một giọng duy nhất mà ghi lại một hệ thống âm "đầy đủ" hơn bất kỳ giọng hiện đại nào. Đây cũng là lý do người miền Bắc phải học mẹo để phân biệt ch, tr và s, x.

Chữ y có tên "i dài" (hay "y cờ-rét", tức chữ i Hy Lạp) phản ánh truyền thống châu Âu nơi y là chữ mượn từ tiếng Hy Lạp. Trong tiếng Việt, i và y phần lớn ghi cùng một âm, chỉ khác nhau về vị trí và thói quen viết.

Cũng vì cách đặt chữ như vậy, bộ chữ cái tiếng Việt không dùng f, j, w, z cho từ thuần Việt, dù âm "f" vẫn có (viết ph).

Những chữ "đặc sản" của tiếng Việt: đ, ư, ơ, ă

Có những âm tiếng Việt không ngôn ngữ châu Âu nào có, và giáo sĩ phải chế chữ mới.

• đ: âm đầu của đi khác âm "d" châu Âu. Chữ d được dành cho một âm khác (da, đọc như "z" ở giọng Bắc), nên người ta gạch ngang chữ d để ghi âm này. Kết quả là tiếng Việt có hai chữ d và đ ghi hai âm khác hẳn.
• ư, ơ: hai nguyên âm không tròn môi, không có trong tiếng Bồ, Ý, Pháp. Người đặt chữ thêm một cái "râu" vào u và o: ưa, ơn.
• ă: dấu trăng (˘) vốn là ký hiệu "nguyên âm ngắn" trong ngữ pháp Latinh. Tiếng Việt dùng đúng nghĩa đó: ăn có ă là a ngắn. Tương tự â là ơ ngắn (ân). Xem Nguyên âm ngắn ă, â.

Năm dấu thanh

Các ngôn ngữ châu Âu không có thanh điệu, nên dấu thanh là phần sáng tạo nhiều nhất. Người đặt chữ mượn những dấu có sẵn trong truyền thống Hy Lạp – Latinh và gán chức năng mới:

Hình dấu gợi được phần nào nét thanh: sắc đi lên, huyền đi xuống, ngã gãy. Đây là một trong những lý do chữ Quốc ngữ dễ học — dấu thanh "vẽ" được đường đi của giọng.

Những quy ước đã đổi theo thời gian

Không phải mọi cách viết thế kỷ 17 đều giữ đến nay. Trong Từ điển Việt – Bồ – La còn các tổ hợp bl, tl (ghi "blời" cho trời, "tlâu" cho trâu) và một chữ b biến thể cho âm về sau là v. Khi tiếng Việt mất các tổ hợp phụ âm ấy, chữ viết cũng bỏ theo. Cuộc tranh luận i hay y và vị trí dấu thanh cũng là di sản của quá trình chuẩn hoá còn dang dở.

Một điểm thú vị: chính sự "lai tạp" ấy giải thích những quy tắc mà học sinh phải học thuộc. Biết nguồn gốc, quy tắc trở nên dễ nhớ hơn: gh, ngh, k đi với i, e, ê vì người đặt chữ sợ đọc mềm như tiếng Ý, tiếng Bồ; q luôn có u vì tiếng Latinh viết như thế. Để nắm hệ thống âm – chữ đầy đủ, đọc tiếp bài Chữ cái và âm tiếng Việt và Phân biệt d, gi, r.