Phân biệt ch và tr: mẹo âm đệm, từ láy, từ Hán Việt và các cặp dễ nhầm

Vì sao ch và tr hay bị lẫn

ch và tr vốn ghi hai âm khác nhau: ch phát âm bằng mặt lưỡi chạm vòm cứng, còn tr là âm uốn lưỡi, đầu lưỡi cong về phía sau. Giọng Hà Nội và phần lớn miền Bắc không giữ sự phân biệt này: che và tre, chung và trung nghe như nhau. Nhiều vùng ở miền Trung và miền Nam vẫn phát âm tr uốn lưỡi rõ ràng, nên người ở đó ít nhầm hơn, dù ở đây cũng có người nói nhanh mà không giữ.

Cặp ch/tr song song với cặp s/x: trong cả hai cặp, một chữ ghi âm uốn lưỡi (tr, s), một chữ ghi âm không uốn lưỡi (ch, x). Vì vậy một số mẹo của hai cặp na ná nhau, nhất là mẹo âm đệm và mẹo láy vần. Tuy vậy, cặp ch/tr còn có thêm những nhóm nghĩa rất ổn định, đáng nhớ hơn mẹo.

Mẹo 1: âm đệm o, u

Chữ tr không đi với các vần có âm đệm o (oa, oă, oe, oang…). Gặp các vần này thì viết ch: choáng váng, choàng tỉnh, áo choàng, choắt, choé. Không có tiếng nào viết "troáng" hay "troàng".

Với âm đệm u thì phải cẩn thận hơn: cả hai chữ đều có. ch: chuyên môn, chuyển động, chuyện trò, chuẩn bị, chuệch choạc. tr: truyền thống, truyện ngắn, truy tìm, truân chuyên. Vậy mẹo đáng tin là: âm đệm o → ch; âm đệm u thì phải xét nghĩa.

Mẹo 2: từ láy

Láy âm đầu: hai tiếng cùng chữ

• ch – ch: chăm chỉ, chói chang, chập chờn, chông chênh, chênh chếch, chập choạng
• tr – tr: trăn trở, trong trẻo, tròn trịa, trơ trẽn, trập trùng, trắng trẻo

Láy vần với l: chỉ có ch

Từ láy vần mà tiếng đầu bắt đầu bằng l thì tiếng sau là ch, không phải tr: lanh chanh, loắt choắt, lã chã, lách chách, lóc chóc. Quy luật này giống hệt trường hợp x trong cặp s/x (lao xao, lăng xăng): âm không uốn lưỡi mới láy vần với l.

Mẹo 3: từ Hán Việt mang thanh huyền, nặng thường viết tr

Trong lớp từ Hán Việt, tiếng mang thanh huyền hoặc thanh nặng mà âm đầu là ch/tr thì gần như luôn viết tr:

• Huyền: trà, trầm, trần, trình, trùng, triều, trường, tràng
• Nặng: trọng, trị, trực, trận, trạng, trụ, trục, trạch

Thanh ngang, sắc, hỏi thì cả hai đều có, phải nhớ theo từ: chu, chung, chương, chính, chức, chủ, chỉ / trung, trang, triết, trí, trúc, trưởng, triển. Đây là xu hướng của lớp Hán Việt; với từ thuần Việt thì không áp dụng được (chè, chợ, chạy, chậm đều thuần Việt, viết ch).

Mẹo 4: những nhóm nghĩa viết ch

Ba nhóm từ thuần Việt rất thông dụng gần như toàn viết ch:

Ngược lại, tr hay gặp ở từ chỉ vị trí, hướng: trong, trên, trước, trái; và một số từ chỉ sự vật quen thuộc ở làng quê: trời, trăng, tre, tràm, trâu. Đây chỉ là xu hướng (chân, chim, chó vẫn ch), dùng để gợi nhớ chứ không suy luận được mọi trường hợp.

Học theo họ từ Hán Việt

Với tiếng Hán Việt thanh ngang, sắc, hỏi, mẹo thanh điệu không dùng được, nhưng có một cách học tiết kiệm: mỗi tiếng gốc xuất hiện trong hàng chục từ ghép, nên nhớ đúng một tiếng là viết đúng cả họ. Khi gặp từ mới, hãy tự hỏi nó có cùng tiếng gốc với từ nào quen thuộc không.

Hai cặp trung/chung và trí/chí gây lỗi nhiều nhất vì cả bốn tiếng đều thông dụng. Viết "chung thành" hay "ý trí" là lỗi gặp cả trong văn bản chính thức. Cách nhớ nhanh: trung thành là một lòng ở giữa không ngả nghiêng; ý chí là ý muốn bền bỉ, cùng họ với chí hướng, còn trí luôn dính tới đầu óc, hiểu biết.

Bảng cặp từ dễ nhầm

Cặp chuyện / truyện đáng chú ý nhất: chuyện là điều được nói ra, kể lại (chuyện nhà, chuyện trò); truyện là tác phẩm văn học có cốt truyện được viết ra (truyện cổ tích, truyện dài). "Kể chuyện cổ tích" là việc kể; "đọc truyện cổ tích" là đọc tác phẩm.

Từ ghép một ch một tr: lỗi hay gặp

Cách luyện hiệu quả là đọc to theo kiểu uốn lưỡi cho chữ tr, dù giọng mình không uốn lưỡi: thói quen "nghe trong đầu" giúp nhớ mặt chữ lâu hơn. Các cặp khác có cùng gốc rễ (s/x, d/gi/r) được tổng hợp ở bài lỗi chính tả thường gặp; vì sao mỗi vùng nhầm một kiểu thì xem giọng địa phương và lỗi chính tả.