Dấu câu trong tiếng Việt: chấm, phẩy, chấm phẩy, hai chấm, ngoặc, gạch ngang
Công dụng của từng dấu câu tiếng Việt, lỗi dấu phẩy làm đổi nghĩa câu, phân biệt gạch ngang và gạch nối, quy tắc khoảng trắng khi gõ dấu câu.
Nội dung bài
Dấu câu làm gì
Dấu câu thay cho ngữ điệu và chỗ ngừng của lời nói. Khi nói, ta lên giọng ở câu hỏi, ngừng giữa hai ý, hạ giọng ở cuối câu; khi viết, những tín hiệu đó chỉ còn cách truyền qua dấu câu. Đặt sai dấu không chỉ làm câu khó đọc mà có thể làm đổi nghĩa. Ví dụ quen thuộc trong sách dạy tiếng Việt:
- Đêm hôm qua, cầu gãy. (cây cầu gãy vào đêm qua)
- Đêm hôm, qua cầu gãy. (đi qua một cây cầu gãy lúc đêm hôm)
Cùng năm chữ, chỉ dời một dấu phẩy, nghĩa đã khác hẳn. Bài này đi qua từng dấu, nêu công dụng chính, lỗi hay gặp và quy tắc gõ trên máy tính.
Dấu kết thúc câu: chấm, chấm hỏi, chấm than, chấm lửng
| Dấu | Công dụng chính | Ví dụ |
|---|---|---|
| Chấm (.) | Kết thúc câu kể | Trời đã tạnh mưa. |
| Chấm hỏi (?) | Kết thúc câu hỏi; đặt trong ngoặc đơn để tỏ ý nghi ngờ | Bạn đi đâu đấy? · Anh ta tự nhận là chuyên gia (?). |
| Chấm than (!) | Kết thúc câu cảm thán, câu cầu khiến | Đẹp quá! · Đứng lại! |
| Chấm lửng (…) | Liệt kê chưa hết; lời nói ngập ngừng, bỏ dở; giãn nhịp để tạo bất ngờ | Chợ có đủ thứ: rau, cá, thịt… · Con… con xin lỗi. |
Lưu ý: dấu chấm lửng gồm đúng ba dấu chấm (hoặc ký tự … có sẵn), không phải năm sáu dấu. Trong văn bản trang trọng, tránh dồn nhiều dấu "!!!" hoặc "?!?!"; một dấu là đủ. Câu hỏi tu từ hoặc câu có hình thức hỏi nhưng dùng để cầu khiến vẫn có thể kết thúc bằng dấu chấm hỏi hoặc chấm than tuỳ ngữ điệu muốn thể hiện.
Một quy ước trình bày hay bị bỏ qua: tiêu đề, đề mục, tên bảng không đặt dấu chấm ở cuối, kể cả khi đó là một câu trọn vẹn. Dấu hỏi và dấu than thì vẫn giữ nếu tiêu đề là câu hỏi hoặc câu cảm thán, ví dụ "Vì sao lá cây đổi màu?". Tương tự, chữ ký và dòng địa danh, ngày tháng ở đầu thư cũng không cần dấu chấm.
Dấu phẩy: dấu dùng nhiều nhất và sai nhiều nhất
Dấu phẩy đánh dấu ranh giới bên trong câu. Bốn công dụng chính:
- Ngăn cách các thành phần cùng loại (liệt kê): Vườn trồng cam, quýt, bưởi và chanh. Trước "và" cuối cùng thường không đặt phẩy.
- Tách trạng ngữ đứng đầu câu khỏi phần chính: Sáng nay, lớp em đi tham quan. Trạng ngữ ngắn có thể bỏ phẩy nếu không gây hiểu lầm.
- Ngăn cách các vế của câu ghép: Trời mưa to, đường ngập nước.
- Tách thành phần chú thích, hô gọi, cảm thán: Hà Nội, thủ đô của Việt Nam, có nhiều hồ. · Lan ơi, ra đây! · Chao ôi, đẹp quá!
Lỗi phẩy hay gặp
- Đặt phẩy giữa chủ ngữ và vị ngữ khi chủ ngữ ngắn: "Mẹ em, là giáo viên." Chủ ngữ và vị ngữ là hai thành phần chính gắn chặt, không tách bằng phẩy (trừ khi chủ ngữ rất dài, cần ngắt cho dễ đọc).
- Nối hai câu độc lập bằng phẩy thành một câu dài lê thê: "Hôm nay trời đẹp, cả lớp đi dã ngoại, ai cũng vui, buổi trưa ăn cơm ở bãi cỏ, chiều về muộn." Nên tách bằng dấu chấm.
- Quên phẩy sau trạng ngữ dài, làm câu bị đọc nhầm: "Sau khi ăn xong cả nhà đi dạo" nên viết Sau khi ăn xong, cả nhà đi dạo.
Thành phần câu (chủ ngữ, vị ngữ, trạng ngữ, khởi ngữ) được giải thích ở bài thành phần câu; cách nối các vế của câu ghép xem ở câu đơn, câu ghép.
Chấm phẩy và hai chấm
Dấu chấm phẩy (;)
Chấm phẩy đánh dấu một chỗ ngừng lớn hơn phẩy nhưng nhỏ hơn chấm. Hai công dụng:
- Ngăn cách các vế câu ghép có quan hệ song song, nhất là khi trong từng vế đã có dấu phẩy: Mùa xuân, cây đâm chồi; mùa hạ, lá xanh thẫm; mùa thu, lá ngả vàng.
- Ngăn cách các ý trong một danh sách liệt kê dài, mỗi ý là một cụm phức tạp hoặc xuống dòng: thường gặp trong văn bản hành chính, mỗi ý kết thúc bằng chấm phẩy, ý cuối kết thúc bằng dấu chấm.
Dấu hai chấm (:)
Dấu hai chấm báo hiệu phần đi sau giải thích, cụ thể hoá cho phần đi trước. Ba công dụng:
- Báo hiệu liệt kê: Cần mang theo: áo mưa, đèn pin, nước uống.
- Báo hiệu giải thích: Cậu ấy về muộn: đường bị tắc.
- Báo hiệu lời dẫn trực tiếp (thường kèm ngoặc kép hoặc gạch đầu dòng): Thầy nói: "Các em làm bài đi."
Sau dấu hai chấm, chỉ viết hoa khi mở đầu lời dẫn trực tiếp hoặc một câu trọn vẹn; liệt kê và giải thích ngắn thì viết thường (xem quy tắc viết hoa).
Ngoặc đơn, ngoặc kép
- Ngoặc đơn ( ): đánh dấu phần chú thích, bổ sung, có thể bỏ đi mà câu vẫn trọn: Nguyễn Du (1765–1820) là tác giả Truyện Kiều.
- Ngoặc kép " ": (1) dẫn nguyên văn lời nói, câu trích; (2) đánh dấu từ ngữ dùng theo nghĩa đặc biệt hoặc mỉa mai: Anh ta "giúp" bạn bằng cách làm hỏng việc.; (3) đánh dấu tên tác phẩm, tờ báo khi không dùng chữ nghiêng.
Khi trích dẫn lồng trong trích dẫn, dùng ngoặc kép đơn ' ' ở bên trong: Cô nói: "Bạn ấy bảo 'mai em nộp' rồi lại quên."
Gạch ngang và gạch nối: hai dấu khác nhau
Trên bàn phím chỉ có một phím "-", nên nhiều người coi hai dấu này là một. Thực ra tiếng Việt phân biệt:
| Gạch ngang (–, dài) | Gạch nối (-, ngắn) | |
|---|---|---|
| Là gì | Dấu câu | Không phải dấu câu, là dấu nối chữ |
| Công dụng | Đánh dấu lời nói nhân vật trong hội thoại; đánh dấu phần chú thích; mở đầu các ý liệt kê; nối các từ trong một liên danh, một khoảng | Nối các âm tiết trong tên phiên âm nước ngoài, trong từ mượn phiên âm |
| Ví dụ | – Con chào mẹ! · tuyến Hà Nội – Hải Phòng · giai đoạn 1945–1954 | Mát-xcơ-va, ra-đi-ô, ki-lô-gam |
| Khoảng trắng | Thường có khoảng trắng hai bên khi nối hai cụm từ | Không có khoảng trắng |
Trong văn bản gõ máy thông thường, dùng dấu "-" thay cho gạch ngang là chấp nhận được, nhưng trong sách in nên dùng đúng ký tự gạch ngang. Dấu gạch chéo (/) không phải dấu câu chính thức; nó hay gặp khi viết ngày tháng (2/9), phân số, và để chỉ "hoặc" (anh/chị) trong biểu mẫu.
Khoảng trắng khi gõ dấu câu
Lỗi trình bày phổ biến nhất trên máy tính là đặt sai khoảng trắng quanh dấu câu. Quy tắc chung:
| Dấu | Quy tắc | Đúng | Sai |
|---|---|---|---|
| . , ; : ? ! … | Dính liền chữ đứng trước, cách một khoảng trắng với chữ đứng sau | Vâng, em biết. | Vâng , em biết . |
| ( ) " " | Khoảng trắng ở phía ngoài, không có khoảng trắng ở phía trong | (xem trang 5) | ( xem trang 5 ) |
| Gạch nối - | Không khoảng trắng | Pa-ri | Pa - ri |
Đặt khoảng trắng trước dấu phẩy, dấu chấm có thể khiến dấu câu bị đẩy xuống đầu dòng sau khi văn bản tự xuống dòng — một lỗi trình bày rất dễ thấy. Cách viết dấu chấm và dấu phẩy trong con số (phân cách hàng nghìn, phần thập phân) có bài riêng: cách viết số, ngày tháng, chữ viết tắt.
Hỏi đáp nhanh
Có được đặt dấu phẩy giữa chủ ngữ và vị ngữ không?
Thông thường là không, vì chủ ngữ và vị ngữ là hai thành phần chính gắn chặt với nhau. Chỉ khi chủ ngữ quá dài, có nhiều thành phần phụ, người viết mới có thể ngắt bằng dấu phẩy cho dễ đọc.
Dấu chấm lửng có mấy chấm?
Ba chấm. Có thể gõ ba dấu chấm liền nhau hoặc dùng ký tự chấm lửng có sẵn; viết bốn, năm chấm trở lên là không chuẩn.
Gạch ngang và gạch nối khác nhau thế nào?
Gạch ngang là dấu câu, dài hơn, dùng để mở lời thoại, đánh dấu chú thích, liệt kê và nối các từ trong liên danh như Hà Nội – Hải Phòng. Gạch nối ngắn, không phải dấu câu, dùng nối các âm tiết trong tên phiên âm như Mát-xcơ-va.
Khi nào dùng dấu chấm phẩy thay cho dấu phẩy?
Khi cần một chỗ ngừng lớn hơn dấu phẩy: ngăn cách các vế câu song song mà bên trong mỗi vế đã có dấu phẩy, hoặc ngăn cách các ý dài trong danh sách liệt kê.
Gõ dấu phẩy có cần cách một khoảng trắng phía trước không?
Không. Dấu phẩy, dấu chấm và các dấu kết câu viết dính liền chữ đứng trước, chỉ cách một khoảng trắng với chữ đứng sau.