Viết tên riêng nước ngoài: giữ nguyên, phiên âm hay đọc Hán Việt?
Ba cách viết tên riêng nước ngoài trong tiếng Việt: giữ nguyên dạng gốc, phiên âm theo cách đọc, đọc Hán Việt; ưu nhược điểm, cách trình bày và khi nào nên dùng cách nào.
Nội dung bài
Ba cách đưa một cái tên nước ngoài vào tiếng Việt
Gặp một tên người hay tên đất nước ngoài, người viết tiếng Việt có ba lựa chọn, và cả ba đều đang song song tồn tại trên sách báo:
| Cách | Ví dụ tên người | Ví dụ địa danh |
|---|---|---|
| Giữ nguyên dạng (viết như trong ngôn ngữ gốc hoặc bản chuyển tự Latinh) | Shakespeare, Einstein, Victor Hugo | Paris, Tokyo, Argentina |
| Phiên âm theo cách đọc (ghi bằng âm tiết tiếng Việt, có gạch nối) | Sếch-xpia, Anh-xtanh, Vích-to Huy-gô | Pa-ri, Mát-xcơ-va, Ác-hen-ti-na |
| Đọc Hán Việt (qua chữ Hán, đọc theo âm Hán Việt) | Khổng Tử, Lý Bạch, Lỗ Tấn | Bắc Kinh, Thượng Hải, Luân Đôn |
Không có cách nào "đúng tuyệt đối". Mỗi cách hợp với một loại tên, một loại văn bản và một đối tượng người đọc. Hiểu rõ ưu nhược của từng cách giúp chọn hợp lý và quan trọng hơn là giữ nhất quán.
Cách 1: giữ nguyên dạng gốc
Viết tên đúng như trong ngôn ngữ gốc, nếu ngôn ngữ đó dùng chữ Latinh: Shakespeare, Goethe, Chopin, München. Nếu ngôn ngữ gốc dùng chữ khác (Nga, Ả Rập, Nhật, Thái, Hàn…), thì dùng bản chuyển tự Latinh thông dụng: Tchaikovsky, Tokyo, Seoul, Bangkok.
Ưu điểm: chính xác, tra cứu được trên mọi từ điển, bách khoa và công cụ tìm kiếm; người đọc gặp lại cái tên trong tài liệu nước ngoài sẽ nhận ra ngay. Đây là xu hướng ngày càng phổ biến trong báo chí, sách khoa học và văn bản chuyên ngành.
Nhược điểm: người không biết ngôn ngữ gốc khó đọc đúng (đọc "Goethe" thế nào?); một số chữ có dấu riêng (ü, ñ, ø, ç) khó gõ và dễ bị bỏ sót.
Khi giữ nguyên dạng, giữ cả cách viết hoa gốc: Leonardo da Vinci, Vincent van Gogh (da, van viết thường), McDonald.
Cách 2: phiên âm theo cách đọc
Ghi lại cách đọc của tên bằng các âm tiết tiếng Việt. Quy ước trình bày phổ biến: viết hoa chữ cái đầu của mỗi thành phần (họ, tên riêng), các âm tiết trong cùng một thành phần nối với nhau bằng gạch nối: Vích-to Huy-gô, Lép Tôn-xtôi, Mát-xcơ-va, Oa-sinh-tơn.
Ưu điểm: người đọc tiếng Việt đọc được ngay, gần đúng với âm gốc. Cách này từng rất phổ biến trong sách giáo khoa và sách dịch văn học ở nửa sau thế kỷ 20, nhất là với tên Nga và Pháp, nên nhiều thế hệ quen thuộc với Pu-skin, Mô-li-e.
Nhược điểm:
- Không thống nhất: cùng một tên có thể gặp nhiều dạng phiên (Sếch-xpia, Sêch-xpia, Séc-xpia). Mỗi người phiên theo tai mình.
- Phụ thuộc ngôn ngữ trung gian: nhiều tên từng được phiên qua dạng viết tiếng Pháp hoặc tiếng Anh, nên đôi khi xa âm gốc.
- Khó tra cứu: gõ "Tôn-xtôi" vào công cụ tìm kiếm quốc tế không ra kết quả.
- Tổ hợp phụ âm nước ngoài (str, kr, sp) không có trong tiếng Việt, nên dạng phiên âm thường có những âm tiết "lạ" như xtơ, xcơ, xpia.
Cách 3: đọc theo âm Hán Việt
Với những tên vốn được viết bằng chữ Hán — tên người và địa danh Trung Quốc, phần lớn tên cổ của Triều Tiên, Nhật Bản — tiếng Việt có thể đọc từng chữ theo âm Hán Việt: Khổng Tử, Lý Bạch, Đỗ Phủ, Lỗ Tấn, Bắc Kinh, Thượng Hải, Quảng Châu, Đài Bắc. Với tên người và địa danh Trung Quốc, đây vẫn là cách chủ đạo trong tiếng Việt hiện nay.
Xưa kia, nhiều tên phương Tây cũng được đọc theo âm Hán Việt của cách người Trung Quốc ghi chúng: Hoa Thịnh Đốn (Washington), Nã Phá Luân (Napoléon), Mạc Tư Khoa (Moskva), Ba Lê (Paris). Những dạng này nay gần như chỉ còn trong sách cũ. Một số vẫn sống bền vì đã thành quen: Luân Đôn (London), và đặc biệt là tên nhiều nước: Anh, Pháp, Đức, Mỹ, Nga, Ý, Ba Lan, Thụy Điển, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Hy Lạp, Ai Cập, Ấn Độ.
Với tên Nhật và Hàn hiện đại, xu hướng hiện nay nghiêng về dạng chuyển tự Latinh: Tokyo chứ không còn "Đông Kinh", Seoul chứ không còn "Hán Thành"; tên người cũng thường giữ dạng Latinh như Park Hang-seo.
Ưu điểm: ngắn gọn, dễ đọc, hoà vào hệ thống âm tiết tiếng Việt, mang sẵn sắc thái nghĩa với người biết chữ Hán. Nhược điểm: rất xa âm gốc hiện đại (Bắc Kinh đọc theo tiếng Hán phổ thông là "Běijīng"), và chỉ áp dụng được cho tên có chữ Hán. Xem thêm về lớp từ này ở bài từ Hán Việt.
Khi nào dùng cách nào
| Trường hợp | Thông lệ phổ biến hiện nay |
|---|---|
| Tên nước đã có tên Việt quen dùng | Dùng tên quen: Anh, Pháp, Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc |
| Tên nước chưa có tên quen | Thường giữ nguyên dạng hoặc gần nguyên dạng: Argentina, Brazil, Canada (bên cạnh dạng phiên cũ như Ác-hen-ti-na, Bra-xin, Ca-na-đa) |
| Người, địa danh Trung Quốc | Hán Việt: Lỗ Tấn, Thượng Hải |
| Người, địa danh Nhật, Hàn hiện đại | Chuyển tự Latinh: Tokyo, Osaka, Seoul |
| Người, địa danh dùng chữ Latinh | Văn bản khoa học, báo chí: nguyên dạng. Sách cho thiếu nhi, văn bản cần đọc thành tiếng: có thể phiên âm |
| Ngôn ngữ dùng chữ khác (Nga, Ả Rập, Thái…) | Chuyển tự Latinh thông dụng, hoặc phiên âm |
Một cách làm được nhiều nhà xuất bản dùng: lần đầu xuất hiện ghi cả hai dạng, ví dụ Sếch-xpia (Shakespeare) hoặc Shakespeare (đọc gần như "Sếch-xpia"), các lần sau dùng một dạng.
Trường hợp gần gũi: tên gốc ngôn ngữ dân tộc thiểu số
Địa danh và tên người gốc các ngôn ngữ dân tộc thiểu số ở Việt Nam cũng đặt ra câu hỏi tương tự, dù không phải "nước ngoài". Thông lệ là viết theo âm tiết tiếng Việt, viết hoa chữ đầu từng âm tiết của tên, và giữ những chữ cái mà chữ Quốc ngữ không dùng trong từ thuần Việt nếu chúng đã thành truyền thống: Buôn Ma Thuột, Đắk Lắk, Kon Tum, Ê Đê, Gia Rai. Một số tên có nhiều dạng cùng lưu hành, ví dụ Mông, H'Mông, Hmông; khi viết nên theo dạng mà văn bản chính thức hoặc chính cộng đồng đó dùng, và giữ một dạng xuyên suốt.
Những lỗi nên tránh
- Trộn kiểu trong một văn bản: viết "Pa-ri" ở đoạn này, "Paris" ở đoạn sau.
- Phiên âm mà không gạch nối, không viết hoa đúng: "Vích to huy gô" làm người đọc tưởng là năm từ rời.
- Lấy dạng tiếng Anh cho mọi tên: tên riêng không phải tiếng Anh nên giữ dạng của ngôn ngữ gốc. Thành phố mà tiếng Anh gọi là Munich có tên tiếng Đức là München; báo chí Việt dùng cả hai, bài viết nên chọn một dạng và giữ nguyên.
- Bỏ dấu riêng của chữ gốc khi dùng nguyên dạng mà không có lý do kỹ thuật: Dvořák viết thành "Dvorak" là chấp nhận được trên mạng, nhưng trong sách nên giữ.
- Dịch nghĩa tên riêng: "Nhà Trắng" là cách gọi đã quen cho White House, nhưng không thể tự dịch "Green Street" thành "Phố Xanh" trên bản đồ.
Cách viết hoa tên riêng nói chung (người Việt, địa danh, cơ quan) có ở bài quy tắc viết hoa. Vì sao chữ viết của mỗi ngôn ngữ khác nhau đến vậy, xem chữ viết và ngôn ngữ.
Hỏi đáp nhanh
Viết "Paris" hay "Pa-ri" mới đúng?
Cả hai đều được chấp nhận. Paris là dạng nguyên gốc, phổ biến trong báo chí hiện nay; Pa-ri là dạng phiên âm, quen trong sách cũ và sách cho thiếu nhi. Điều quan trọng là dùng một dạng thống nhất trong cả văn bản.
Vì sao tên người Trung Quốc lại đọc theo âm Hán Việt?
Vì tên Trung Quốc vốn viết bằng chữ Hán, và tiếng Việt có sẵn một hệ thống âm Hán Việt để đọc từng chữ Hán. Cách đọc này đã quen thuộc hàng thế kỷ, như Khổng Tử, Lý Bạch, Thượng Hải.
Khi phiên âm tên nước ngoài thì viết hoa và gạch nối thế nào?
Viết hoa chữ cái đầu của mỗi thành phần tên, các âm tiết trong cùng một thành phần nối bằng gạch nối, như Vích-to Huy-gô, Lép Tôn-xtôi, Mát-xcơ-va.
"Hoa Thịnh Đốn" là gì?
Đó là cách đọc Hán Việt cũ của Washington, dựa trên cách người Trung Quốc ghi tên này bằng chữ Hán. Những dạng như Hoa Thịnh Đốn, Nã Phá Luân nay gần như chỉ còn trong sách cũ.
Tên Nhật, Hàn bây giờ nên viết thế nào?
Xu hướng hiện nay là dùng dạng chuyển tự Latinh như Tokyo, Osaka, Seoul, kể cả với tên người, thay cho cách đọc Hán Việt như Đông Kinh hay Hán Thành trước kia.