Chữ viết và ngôn ngữ: chữ cái, chữ âm tiết, chữ biểu ý và các kiểu chữ khác

Ngôn ngữ có trước, chữ viết có sau

Ngôn ngữ và chữ viết thường bị đánh đồng, nhưng thực ra là hai thứ khác nhau. Ngôn ngữ là hệ thống âm thanh, từ ngữ, ngữ pháp mà con người dùng để giao tiếp; chữ viết là hệ thống ký hiệu ghi lại ngôn ngữ. Loài người đã nói hàng chục nghìn năm trước khi có chữ; những hệ chữ cổ nhất được biết đến ở Lưỡng Hà và Ai Cập chỉ xuất hiện khoảng hơn năm nghìn năm trước. Đến nay, rất nhiều ngôn ngữ trên thế giới vẫn chưa có chữ viết chính thức, mà vẫn là ngôn ngữ trọn vẹn.

Ba sự thật cho thấy chữ và ngôn ngữ độc lập với nhau:

• Một ngôn ngữ có thể đổi chữ: tiếng Việt từng được ghi bằng chữ Nôm, nay bằng chữ Quốc ngữ; tiếng Thổ Nhĩ Kỳ đổi từ chữ Ả Rập sang chữ Latinh vào thế kỷ 20.
• Một ngôn ngữ có thể dùng hai chữ cùng lúc: tiếng Serbia viết được bằng cả chữ Kirin lẫn chữ Latinh.
• Nhiều ngôn ngữ dùng chung một chữ: chữ Latinh ghi tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Việt, tiếng Indonesia…, mỗi nơi với quy ước riêng. Cùng chữ ch nhưng tiếng Việt, tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Đức đọc bốn kiểu khác nhau.

Các loại hệ chữ trên thế giới

Các hệ chữ được phân loại theo đơn vị ngôn ngữ mà một ký hiệu ghi lại: một từ (hình vị), một âm tiết, hay một âm.

Chữ ghi từ: trường hợp chữ Hán

Chữ Hán hay được gọi là "chữ tượng hình" hay "chữ biểu ý", nhưng cách gọi đó chỉ đúng một phần. Đúng là một số chữ Hán bắt nguồn từ hình vẽ (日 mặt trời, 山 núi, 木 cây), và mỗi chữ gắn với một nghĩa. Nhưng phần lớn chữ Hán là chữ hình thanh: ghép một bộ phận chỉ nghĩa với một bộ phận gợi âm đọc. Vì vậy giới ngôn ngữ học thường gọi chính xác hơn là chữ ghi từ (hay ghi hình vị – âm tiết): mỗi chữ ghi một đơn vị có nghĩa và cũng có một cách đọc.

Ưu điểm của loại chữ này là người nói các phương ngữ rất khác nhau vẫn đọc hiểu chung văn bản; nhược điểm là phải học vài nghìn chữ mới đọc thông thạo. Người Việt từng dùng chữ Hán làm chữ viết chính thức qua nhiều thế kỷ, và sáng tạo chữ Nôm dựa trên chữ Hán để ghi tiếng Việt (xem chữ Hán ở Việt Nam, chữ Nôm).

Chữ âm tiết, chữ cái và các dạng lai

Kana của tiếng Nhật

Tiếng Nhật dùng hai bộ chữ âm tiết là hiragana và katakana: mỗi ký hiệu ghi một âm tiết như か (ka), き (ki), く (ku). Chữ âm tiết hợp với ngôn ngữ có cấu trúc âm tiết đơn giản và ít loại âm tiết. Tiếng Nhật viết hằng ngày kết hợp chữ Hán (kanji) với kana — một hệ thống chữ "hỗn hợp" hiếm thấy.

Hangul: chữ cái xếp thành khối âm tiết

Chữ Hàn (Hangul) là chữ cái — mỗi ký hiệu ghi một phụ âm hoặc nguyên âm — nhưng các chữ cái được xếp vào từng khối vuông, mỗi khối là một âm tiết. Nhìn từ xa giống chữ Hán, thực chất là chữ ghi âm. Hangul được sáng tạo có chủ đích vào thế kỷ 15, nổi tiếng vì hình dạng một số phụ âm mô phỏng vị trí của lưỡi, môi khi phát âm.

Chữ phụ âm và abugida

Chữ Ả Rập và chữ Hebrew chủ yếu ghi phụ âm; nguyên âm có thể thêm bằng dấu phụ nhưng thường được lược trong văn bản thông dụng, người đọc tự suy ra. Chữ abugida phổ biến ở Nam Á và Đông Nam Á, đều có nguồn gốc từ chữ Brahmi cổ của Ấn Độ: chữ Devanagari của tiếng Hindi, chữ Thái, chữ Lào, chữ Khmer, chữ Miến Điện, và cả chữ Chăm ở Việt Nam. Trong các chữ này, mỗi ký hiệu phụ âm "mặc định" đi kèm một nguyên âm; muốn đổi nguyên âm thì thêm dấu ở trên, dưới, trước hoặc sau.

Chữ Quốc ngữ đứng ở đâu

Chữ Quốc ngữ là chữ cái gốc Latinh, bổ sung dấu phụ (ă, â, ê, ô, ơ, ư, đ) và năm dấu thanh. Một vài đặc điểm đáng chú ý khi so với các hệ chữ khác:

• Ghi âm khá sát: thuộc nhóm hệ chữ có quan hệ chữ – âm nhất quán (giới ngôn ngữ học gọi là chính tả "nông"), giống tiếng Phần Lan, tiếng Tây Ban Nha; khác hẳn tiếng Anh, tiếng Pháp (chính tả "sâu", chữ và âm lệch nhiều). Dù vậy, chữ Việt vẫn có những chỗ một âm nhiều cách viết (xem chữ và âm không trùng nhau).
• Ghi thanh điệu bằng dấu: ít hệ chữ Latinh nào phải ghi thanh như vậy; Pinyin của tiếng Hán và chữ Yoruba là hai ví dụ khác.
• Viết rời từng âm tiết: mỗi tiếng một chữ, cách nhau bằng khoảng trắng — phản ánh cấu trúc âm tiết tách bạch của tiếng Việt, nhưng cũng khiến ranh giới từ không hiện ra trên mặt chữ (học sinh là một từ nhưng viết thành hai chữ).

Vì sao tiếng Việt chuyển sang chữ Latinh trong khi tiếng Hàn, tiếng Nhật giữ chữ riêng là một câu chuyện lịch sử dài, được kể ở bài vì sao tiếng Việt dùng chữ Latinh.

Hướng viết và những khác biệt nhỏ

Các hệ chữ còn khác nhau ở hướng viết: chữ Latinh, chữ Kirin, chữ abugida Ấn Độ viết từ trái sang phải; chữ Ả Rập, chữ Hebrew viết từ phải sang trái; chữ Hán, chữ Nhật theo truyền thống viết dọc từ trên xuống, các cột từ phải sang trái, nay thường viết ngang. Chữ Mông Cổ truyền thống viết dọc nhưng các cột lại đi từ trái sang phải. Sách chữ Hán, chữ Nôm của Việt Nam xưa cũng viết dọc; vì thế ngày nay đọc văn bản Hán Nôm cổ phải đọc từ cột bên phải.

Tóm lại, chữ viết là một "công nghệ" ghi ngôn ngữ, mỗi cộng đồng chọn và cải biến theo nhu cầu và lịch sử của mình. Không có loại chữ nào "tốt hơn" tuyệt đối: chữ cái dễ học, chữ ghi từ giúp người nói nhiều phương ngữ đọc chung, chữ abugida gọn gàng cho các ngôn ngữ có cấu trúc âm tiết tương ứng.