Chữ Chăm: bộ chữ gốc Ấn của người Chăm, từ bia đá đến lớp học hôm nay

Người Chăm là một trong số ít dân tộc ở Việt Nam có truyền thống chữ viết kéo dài hơn một nghìn năm. Chữ Chăm có mặt trên những tấm bia đá ở các khu đền tháp Chăm cổ, trong hàng nghìn bản chép tay trên lá buông và giấy, và ngày nay trong sách giáo khoa song ngữ. Đây là bộ chữ thuộc dòng chữ gốc Ấn Độ, dùng để ghi tiếng Chăm — một ngôn ngữ thuộc ngữ hệ Nam Đảo.

Nguồn gốc: từ Ấn Độ đến Champa

Trong những thế kỷ đầu Công nguyên, các vương quốc ven biển Đông Nam Á tiếp nhận tôn giáo, nghệ thuật và chữ viết từ Ấn Độ. Champa — vương quốc của người Chăm ở miền Trung Việt Nam ngày nay — cũng vậy. Văn khắc Champa sớm nhất viết bằng tiếng Phạn (Sanskrit), ngôn ngữ thiêng của Ấn Độ giáo. Dần dần người Chăm dùng chính bộ chữ ấy để ghi tiếng mẹ đẻ, tạo nên những văn khắc bằng tiếng Chăm cổ.

Một văn khắc ở vùng Quảng Nam thường được nhắc là bia Đông Yên Châu, được nhiều nhà nghiên cứu xem là một trong những văn bản cổ nhất viết bằng một ngôn ngữ bản địa Đông Nam Á. Niên đại cụ thể còn được bàn luận, nhưng điều chắc chắn là tiếng Chăm cổ có văn bản thành văn từ rất sớm so với các ngôn ngữ trong vùng.

Các dạng chữ Chăm

Qua hàng nghìn năm, chữ Chăm biến đổi thành nhiều dạng, dùng cho những mục đích khác nhau. Có nhiều cách gọi tên và phân loại; dưới đây là hai dạng được nhắc tới nhiều nhất:

Ngoài ra còn một số dạng chữ biến thể ít phổ biến, dùng trong bùa chú, văn bản lễ nghi hoặc như một kiểu chữ trang trí. "Akhar" trong tiếng Chăm nghĩa là chữ — một từ có gốc từ tiếng Phạn akṣara.

Cấu tạo chữ Chăm: khác chữ Quốc ngữ thế nào

Người quen chữ Quốc ngữ cần đổi cách nghĩ khi học chữ Chăm, vì đây là kiểu chữ mà giới ngôn ngữ học gọi là abugida (chữ âm tiết – chữ cái):

• Phụ âm mang sẵn nguyên âm. Mỗi chữ cái phụ âm khi đứng một mình được đọc kèm một nguyên âm mặc định (thường là "a"). Chữ ghi "k" đứng riêng đã đọc là "ka".
• Nguyên âm khác ghi bằng dấu. Muốn đọc "ki", "ku", "ke"…, người viết thêm dấu nguyên âm đặt trên, dưới, trước hoặc sau chữ phụ âm. Do đó có dấu được viết trước chữ phụ âm nhưng lại đọc sau nó.
• Âm cuối có ký hiệu riêng. Phụ âm cuối âm tiết thường được ghi bằng dạng chữ hoặc dấu riêng, để không đọc kèm nguyên âm mặc định.
• Có chữ nguyên âm độc lập dùng khi âm tiết bắt đầu bằng nguyên âm.

Về thanh điệu cần nói cho chính xác: tiếng Chăm không có hệ thống thanh điệu như tiếng Việt, nhưng tiếng Chăm vùng duyên hải Nam Trung Bộ có sự phân biệt "giọng" (cao – thấp, kèm chất giọng khác nhau) gắn với phụ âm đầu, mà một số nhà nghiên cứu xem là thanh điệu đang hình thành. Chữ Chăm truyền thống không ghi riêng hiện tượng này; người đọc dựa vào chữ phụ âm đầu để biết giọng. Đây là ví dụ cho thấy chữ viết thường "chậm" hơn sự biến đổi của tiếng nói.

Cách viết này là họ hàng với chữ Khmer, chữ Lào, chữ Thái Lan — đều xuất phát từ chữ Brahmi Ấn Độ. Ai đã học một trong các bộ chữ ấy sẽ thấy nguyên tắc của chữ Chăm quen thuộc.

Chữ Chăm và các cộng đồng tôn giáo

Người Chăm ở Việt Nam không đồng nhất về tôn giáo, và điều này ảnh hưởng đến chữ viết:

• Vùng duyên hải Nam Trung Bộ (quanh Phan Rang, Phan Rí): người Chăm theo đạo Bà-la-môn và Chăm Bani giữ truyền thống chữ Akhar Thrah, dùng trong văn bản lễ nghi, văn học, lịch pháp.
• Nam Bộ (An Giang, TP. Hồ Chí Minh): phần lớn người Chăm theo Hồi giáo, đọc kinh bằng chữ Ả Rập, và có truyền thống dùng chữ gốc Ả Rập để ghi tiếng Chăm, tiếng Mã Lai. Tiếng Chăm nói ở đây cũng có khác biệt so với vùng duyên hải miền Trung.

Vì vậy, khi nói "chữ Chăm" trong trường học ở Việt Nam, người ta thường hiểu là chữ Akhar Thrah.

Văn học viết bằng chữ Chăm

Người Chăm có kho văn học chép tay phong phú: ariya (một thể thơ dài, kể chuyện hoặc trữ tình), sử thi, truyện cổ, gia huấn, văn bản lịch pháp và lễ nghi. Nhiều bản chép tay được giữ trong các gia đình và chức sắc tôn giáo; một số đã được sưu tầm, phiên âm và dịch sang tiếng Việt. Việc giữ gìn kho văn bản này gặp khó vì lá buông và giấy dễ hư hỏng trong khí hậu nóng ẩm.

Chữ Chăm ngày nay

Chữ Chăm Akhar Thrah được dạy trong các trường tiểu học ở vùng có đông người Chăm, có sách giáo khoa và từ điển. Bộ chữ Chăm cũng đã có mặt trong chuẩn Unicode, cho phép gõ và hiển thị trên máy tính, điện thoại khi có phông chữ phù hợp. Song song, các nhà nghiên cứu dùng hệ thống chuyển tự Latinh để ghi tiếng Chăm trong sách khoa học, giúp người không đọc được chữ Chăm vẫn tiếp cận được tư liệu.

Khó khăn lớn nhất là khoảng cách giữa chữ viết truyền thống và tiếng nói hằng ngày: tiếng Chăm hiện đại đã thay đổi nhiều so với văn bản xưa, và người trẻ quen chữ Quốc ngữ hơn chữ của dân tộc mình. Đọc thêm về ngôn ngữ ở bài Tiếng Chăm, và bức tranh chung ở bài Chữ viết của các dân tộc thiểu số.

Họ hàng của tiếng Chăm, không phải của chữ Chăm

Một điểm dễ nhầm: chữ Chăm là chữ gốc Ấn, nhưng tiếng Chăm không phải ngôn ngữ Ấn Độ. Tiếng Chăm thuộc nhánh Chăm của ngữ hệ Nam Đảo, họ hàng gần với tiếng Ê Đê, Gia Rai, Raglai, Chu Ru ở Tây Nguyên và Nam Trung Bộ (xem Ngôn ngữ Nam Đảo ở Tây Nguyên), xa hơn là với tiếng Mã Lai, Indonesia. Chữ viết đến từ Ấn Độ qua con đường văn hoá, còn ngôn ngữ có nguồn gốc từ các cư dân biển Nam Đảo.