Tiếng Chăm: ngôn ngữ Nam Đảo trên đất liền Đông Nam Á

Tiếng Chăm là một trường hợp đặc biệt trong bức tranh ngôn ngữ Việt Nam. Nó thuộc ngữ hệ Nam Đảo — đại gia đình ngôn ngữ của Indonesia, Malaysia, Philippines và các đảo Thái Bình Dương — nhưng lại được nói trên đất liền, giữa vùng các ngôn ngữ Môn – Khmer, Tày – Thái và tiếng Việt. Hàng nghìn năm sống trên lục địa đã khiến tiếng Chăm thay đổi sâu sắc, đến mức nghe qua ít ai đoán được nó là họ hàng của tiếng Mã Lai.

Họ hàng của tiếng Chăm

Tiếng Chăm thuộc một nhánh mà giới ngôn ngữ học gọi là nhánh Chăm (Chamic), nằm trong khối Mã Lai – Đa Đảo của ngữ hệ Nam Đảo. Nhánh này gồm:

• Ở Việt Nam: tiếng Chăm và các ngôn ngữ Tây Nguyên, Nam Trung Bộ như Ê Đê, Gia Rai, Ra Glai, Chu Ru (xem Ngôn ngữ Nam Đảo ở Tây Nguyên).
• Ở Indonesia: tiếng Aceh ở mũi bắc đảo Sumatra — một họ hàng xa về địa lý nhưng gần về ngôn ngữ.
• Ở đảo Hải Nam (Trung Quốc): tiếng Tsat (Utsat) của một cộng đồng nhỏ.

Xa hơn một bậc là tiếng Mã Lai, tiếng Indonesia. Bằng chứng họ hàng thể hiện rõ ở vốn từ cơ bản, nhất là số đếm:

Chỉ nhìn bảng này cũng thấy: tiếng Chăm gần tiếng Mã Lai hơn rất nhiều so với tiếng Việt, dù người Chăm sống cạnh người Việt hàng trăm năm. Từ chỉ nước trong tiếng Chăm (ia) tương ứng với từ ea của tiếng Ê Đê, có mặt trong nhiều địa danh vùng người Ê Đê như Ea Súp, Ea Kar — dấu vết cụ thể của quan hệ họ hàng trong nhánh Chăm. Cách xác định họ hàng bằng tương ứng từ vựng được giải thích ở bài Ngữ hệ và quan hệ họ hàng.

Các biến thể tiếng Chăm ở Việt Nam

Khác biệt giữa Chăm Đông và Chăm Tây không chỉ ở giọng mà ở cả cấu trúc: tiếng Chăm Tây giữ nhiều nét cũ hơn, còn tiếng Chăm Đông đã thay đổi nhiều hơn. Người hai vùng giao tiếp với nhau có khó khăn nhất định.

Người nói tiếng Nam Đảo đến đất liền từ đâu?

Theo giả thuyết được nhiều nhà nghiên cứu chấp nhận, tổ tiên những người nói ngôn ngữ nhánh Chăm đã vượt biển từ vùng hải đảo phía nam (khu vực đảo Borneo) đến ven biển miền Trung Việt Nam từ khoảng hơn hai nghìn năm trước. Một số nhà khảo cổ liên hệ họ với văn hoá Sa Huỳnh ven biển miền Trung, dù mối liên hệ này còn được bàn luận. Từ ven biển, một bộ phận đi ngược lên cao nguyên, và ngôn ngữ của họ dần tách thành tiếng Ê Đê, Gia Rai, Ra Glai, Chu Ru; bộ phận ở lại ven biển xây dựng nên vương quốc Champa với tiếng Chăm. Một nhánh nhỏ theo đường biển đến đảo Hải Nam (tiếng Tsat), một nhánh khác ở mũi bắc Sumatra (tiếng Aceh) — được nhiều người cho là kết quả di cư từ vùng Champa sang.

Một ngôn ngữ Nam Đảo "lục địa hoá"

Các ngôn ngữ Nam Đảo điển hình như tiếng Mã Lai có từ nhiều âm tiết, không có thanh điệu. Tiếng Chăm — nhất là Chăm Đông — đã đi một con đường khác, mà nhiều nhà nghiên cứu mô tả là "lục địa hoá", tức trở nên giống các ngôn ngữ láng giềng trên đất liền:

• Rút gọn từ: nhiều từ hai âm tiết rút thành dạng "một âm tiết rưỡi" — một âm tiết phụ nhẹ cộng âm tiết chính — rồi có xu hướng thành đơn tiết, giống tiếng Khmer và tiếng Việt.
• Hình thành âm vực: tiếng Chăm Đông phân biệt "giọng" cao – thấp gắn với loại phụ âm đầu, một hiện tượng thường gặp ở ngôn ngữ Môn – Khmer; một số nhà nghiên cứu xem đó là thanh điệu đang hình thành.
• Vay mượn: nhiều từ từ tiếng Phạn (qua văn hoá Ấn Độ thời Champa), từ tiếng Ả Rập (qua Hồi giáo), từ các ngôn ngữ láng giềng và ngày càng nhiều từ tiếng Việt.

Vì sự biến đổi này, tiếng Chăm là "phòng thí nghiệm" quý cho ngôn ngữ học: cho thấy tiếp xúc lâu dài có thể làm một ngôn ngữ thay đổi cả cấu trúc âm tiết và hệ thống âm, trong khi vẫn giữ vốn từ gốc của ngữ hệ mình.

Tiếng Chăm có văn bản từ rất sớm

Người Chăm có truyền thống chữ viết rất lâu đời. Văn khắc trên bia đá thời Champa ghi bằng tiếng Phạn và tiếng Chăm cổ, một số được các nhà nghiên cứu xếp vào hàng văn bản sớm nhất viết bằng ngôn ngữ bản địa ở Đông Nam Á. Về sau, các bản chép tay trên lá buông, giấy bằng chữ Chăm lưu giữ văn học, lịch pháp, nghi lễ. Chi tiết về chữ ở bài Chữ Chăm.

So sánh tiếng Chăm cổ trong văn khắc với tiếng Chăm hiện đại cho thấy rõ quá trình biến đổi: nhiều từ hai âm tiết trong văn khắc nay đã rút gọn.

Tiếng Chăm và tiếng Việt

Người Việt và người Chăm sống cạnh nhau ở miền Trung qua nhiều thế kỷ. Tiếng Chăm hiện đại vay mượn nhiều từ tiếng Việt. Chiều ngược lại, một số từ tiếng Việt miền Trung, miền Nam và một số địa danh được cho là có gốc Chăm, nhưng phần lớn vẫn còn là giả thuyết đang được bàn luận, nên cần thận trọng khi khẳng định. Điều chắc chắn hơn là những tên gọi như Champa, Panduranga gắn với lịch sử vùng Nam Trung Bộ.

Tiếng Chăm hôm nay

Ngày nay người Chăm phần lớn song ngữ Chăm – Việt. Tiếng Chăm và chữ Chăm được dạy ở trường tiểu học vùng đông người Chăm, có sách giáo khoa, từ điển, chương trình phát thanh, truyền hình. Ở cộng đồng Chăm Tây, tiếng Chăm gắn với đời sống tôn giáo và giao lưu với người Chăm ở Campuchia, Malaysia.

Thách thức là khoảng cách giữa tiếng Chăm văn chương trong sách cổ và tiếng Chăm nói hằng ngày, cùng xu hướng người trẻ dùng tiếng Việt nhiều hơn. Việc biên soạn từ điển, số hoá văn bản cổ, dạy chữ trong trường là những nỗ lực giữ cho tiếng Chăm tiếp tục sống. Đặt tiếng Chăm trong bức tranh chung ở bài Các ngữ hệ và nhóm ngôn ngữ ở Việt Nam.