Tiếng Mường: ngôn ngữ anh em gần nhất của tiếng Việt

Nếu tiếng Việt có một "người anh em ruột", đó là tiếng Mường. Hai ngôn ngữ cùng thuộc nhóm Việt – Mường của ngữ hệ Nam Á, cùng xuất phát từ một ngôn ngữ chung mà các nhà nghiên cứu gọi là tiếng Việt – Mường chung. Người Việt lần đầu nghe tiếng Mường thường có cảm giác lạ mà quen: nhiều từ như đã nghe ở đâu đó, nhưng ghép thành câu thì không theo kịp. Cảm giác ấy chính là dấu hiệu của hai ngôn ngữ họ hàng gần đã tách nhau hơn một nghìn năm.

Người Mường và vùng Mường

Người Mường sống tập trung ở vùng đồi núi chuyển tiếp giữa đồng bằng Bắc Bộ và miền núi Tây Bắc, nhiều nhất ở vùng Hoà Bình, miền tây Thanh Hoá, Phú Thọ và các vùng lân cận. Đây là vùng có ruộng nước thung lũng xen đồi rừng, nhà sàn, cồng chiêng — một nền văn hoá có nhiều nét gần với văn hoá Việt cổ.

Trong tiếng Việt, chữ mường còn mang nghĩa "vùng đất, đơn vị cư trú lớn gồm nhiều bản" — một từ được nhiều nhà nghiên cứu cho là mượn từ các ngôn ngữ Tày – Thái. Theo nhiều tài liệu dân tộc học, người Mường ở nhiều nơi tự gọi mình là Mol (hoặc Mon, Moan — tuỳ cách phát âm từng vùng), còn tên "Mường" là tên gọi đã thành chính thức. Việc dùng một từ gốc Tày – Thái làm tên dân tộc cũng phản ánh lịch sử sống cạnh người Thái ở vùng Tây Bắc: tiếng Mường có những từ vay mượn từ tiếng Thái, bên cạnh lớp từ vay mượn ngày càng lớn từ tiếng Việt. Ranh giới giữa từ "gốc" và từ "mượn" trong tiếng Mường là đề tài mà các nhà nghiên cứu vẫn đang tìm hiểu. Câu nói quen thuộc "Nhất Bi, nhì Vang, tam Thàng, tứ Động" kể bốn vùng Mường lớn xưa ở Hoà Bình: Mường Bi, Mường Vang, Mường Thàng, Mường Động.

Tiếng Mường gần tiếng Việt đến đâu

Tiếng Mường và tiếng Việt chung phần lớn vốn từ cơ bản — từ chỉ cơ thể, thiên nhiên, gia đình, hoạt động thường ngày — nhưng hình thức âm thanh khác nhau theo những quy luật đều đặn. Một ví dụ hay được dẫn: từ chỉ "nước" trong tiếng Mường có dạng gần như "đác", trong khi tiếng Việt là nước. Nhìn riêng một cặp thì khó tin, nhưng khi đặt hàng trăm cặp cạnh nhau, các nhà ngôn ngữ học thấy những tương ứng âm có hệ thống, và đó là bằng chứng chắc chắn của quan hệ họ hàng.

Một số nét khác biệt có quy luật thường được mô tả:

Vì giữ nhiều nét cổ, tiếng Mường là nguồn tư liệu quan trọng để khôi phục tiếng Việt xưa. Khi một từ tiếng Việt có cách viết lạ trong từ điển thế kỷ 17 hay trong chữ Nôm, các nhà nghiên cứu thường đối chiếu với tiếng Mường để hiểu nó từng được phát âm thế nào.

Có hiểu được nhau không?

Người Việt không học thì thường không hiểu được hội thoại tiếng Mường, dù nhận ra từng từ rải rác. Ngược lại, hầu hết người Mường ngày nay nói thạo tiếng Việt, vì học ở trường, xem truyền hình và giao tiếp hằng ngày với người Việt. Mức độ hiểu nhau phụ thuộc vào vùng: tiếng Mường ở những nơi gần đồng bằng, tiếp xúc nhiều với tiếng Việt, dễ nghe hơn tiếng Mường vùng sâu.

Thú vị là một số từ của phương ngữ Nghệ – Tĩnh lại gần tiếng Mường hơn tiếng Việt chuẩn — điều dễ hiểu vì cả hai đều giữ nhiều nét cổ của tiếng Việt – Mường chung (xem Tiếng Nghệ – Tĩnh).

Phương ngữ tiếng Mường

Tiếng Mường không đồng nhất. Mỗi vùng Mường có giọng và từ ngữ riêng; giữa Mường Hoà Bình và Mường Thanh Hoá có những khác biệt đáng kể về thanh điệu và phụ âm. Các nhà nghiên cứu phân chia phương ngữ tiếng Mường theo nhiều cách khác nhau. Đôi khi khác biệt giữa hai vùng Mường xa nhau lớn đến mức người ta phải bàn xem có nên coi là hai ngôn ngữ gần nhau hay hai phương ngữ của một ngôn ngữ — câu hỏi được phân tích ở bài Phương ngữ và ngôn ngữ.

Mo Mường và văn học truyền miệng

Người Mường không có chữ viết truyền thống, nhưng có một kho văn học truyền miệng đồ sộ. Nổi bật nhất là mo Mường — những bài khấn, bài kể dài do thầy mo xướng trong tang lễ và các nghi lễ quan trọng. Trong mo có áng sử thi Đẻ đất đẻ nước, kể chuyện trời đất, con người và muôn loài sinh ra thế nào. Tác phẩm này được biết đến rộng rãi và có bản dịch tiếng Việt.

Ngoài mo, người Mường có nhiều lối hát dân gian dùng trong lễ hội, giao duyên, mừng nhà mới, cùng kho tục ngữ, truyện cổ. Tất cả đều được truyền bằng miệng, qua trí nhớ của nghệ nhân; vì vậy việc ghi âm, ghi chép mo Mường trong thời gian gần đây có giá trị đặc biệt.

Chữ viết và việc dạy tiếng Mường

Như nhiều ngôn ngữ dân tộc khác ở Việt Nam, tiếng Mường đã được xây dựng phương án chữ viết dựa trên chữ cái Latinh, theo mô hình chữ Quốc ngữ, để dùng trong sách song ngữ, tài liệu văn hoá và một số lớp học. Việc phổ biến chữ còn hạn chế: phần đông người Mường quen đọc viết bằng tiếng Việt, và tiếng Mường chủ yếu sống trong lời nói hằng ngày, trong nghi lễ. Bức tranh chung về chữ viết dân tộc ở bài Chữ viết của các dân tộc thiểu số.

Tiếng Mường hôm nay

Người Mường hiện nay phần lớn song ngữ Mường – Việt. Ở nhiều gia đình, ông bà nói tiếng Mường, con cháu nghe hiểu nhưng nói tiếng Việt nhiều hơn. Từ vựng tiếng Mường cũng đang vay mượn ngày càng nhiều từ tiếng Việt, nhất là các từ chỉ khái niệm mới. Song song là những nỗ lực giữ gìn: câu lạc bộ dân ca, lớp dạy tiếng Mường, sưu tầm mo, đưa tiếng Mường lên đài phát thanh địa phương.

Với người học tiếng Việt muốn hiểu sâu lịch sử ngôn ngữ của mình, tiếng Mường là cửa ngõ tốt nhất: ở đó còn lưu giữ những âm thanh mà tiếng Việt đã bỏ lại trên đường đi. Bức tranh rộng hơn về các ngôn ngữ ở Việt Nam có ở bài Các ngữ hệ và nhóm ngôn ngữ ở Việt Nam.