Nhóm Việt – Mường: tiếng Việt, Mường, Thổ, Chứt và gốc chung của tiếng Việt

Trong 54 dân tộc Việt Nam, bốn dân tộc nói những ngôn ngữ gần tiếng Việt nhất: người Kinh (Việt), người Mường, người Thổ và người Chứt. Theo cách phân loại phổ biến, ngôn ngữ của họ hợp thành nhóm Việt – Mường, một nhánh của ngữ hệ Nam Á. Giới ngôn ngữ học quốc tế thường gọi nhánh này là nhánh Việt (Vietic), và tính cả một số ngôn ngữ nhỏ ở Lào. Hiểu nhóm Việt – Mường là hiểu "gia phả" gần nhất của tiếng Việt.

Bốn dân tộc, nhiều ngôn ngữ

Một điểm hay bị nhầm: "dân tộc Thổ" hay "dân tộc Chứt" là tên gọi hành chính gom nhiều nhóm địa phương; các nhóm này có khi nói những tiếng khác nhau đáng kể. Vì vậy các nhà ngôn ngữ học thường nói về "các ngôn ngữ Chứt", "các tiếng Thổ" chứ không chỉ một ngôn ngữ.

Tiếng Việt và tiếng Mường tách nhau khi nào

Các nhà nghiên cứu lịch sử tiếng Việt thường nói đến một giai đoạn Việt – Mường chung: thời kỳ tổ tiên người Việt và người Mường còn nói một ngôn ngữ chung (với các biến thể địa phương). Theo nhiều nhà nghiên cứu, sự phân tách rõ rệt giữa tiếng Việt và tiếng Mường diễn ra vào khoảng cuối thiên niên kỷ thứ nhất. Lý do thường được nêu là: cư dân ở đồng bằng — vùng trung tâm hành chính thời Bắc thuộc — tiếp xúc sâu với tiếng Hán và biến đổi nhanh, trở thành tiếng Việt; cư dân ở vùng núi ít chịu ảnh hưởng hơn, giữ nhiều nét cũ, trở thành tiếng Mường.

Mốc thời gian cụ thể vẫn còn bàn luận, nhưng bức tranh chung được chấp nhận rộng rãi: tiếng Việt và tiếng Mường là "anh em ruột", tiếng Thổ và tiếng Chứt là "anh em họ" xa hơn một chút.

Bằng chứng họ hàng

Làm sao biết tiếng Việt và tiếng Mường cùng nguồn? Không phải vì nghe giống, mà vì có tương ứng đều đặn trong vốn từ cơ bản — những từ chỉ bộ phận cơ thể, số đếm, thiên nhiên, quan hệ gia đình, ít khi vay mượn. Một ví dụ hay được dẫn: từ chỉ "nước" trong tiếng Mường có dạng gần như "đác", còn tiếng Việt là nước; hai dạng này được các nhà nghiên cứu truy về cùng một gốc cổ. Từ "nước" ấy cũng có họ hàng trong các ngôn ngữ Môn – Khmer ở Tây Nguyên — địa danh Đắk Lắk, Đắk Nông chứa từ "đắk" mang nghĩa nước trong một số ngôn ngữ bản địa.

Nhìn rộng hơn, giữa tiếng Việt và tiếng Mường có những khác biệt có quy luật về phụ âm đầu: ở nhiều từ, chỗ tiếng Việt có phụ âm hữu thanh hoặc phụ âm xát thì tiếng Mường giữ phụ âm tắc vô thanh. Chính những quy luật như vậy — chứ không phải vài từ giống nhau ngẫu nhiên — mới là bằng chứng của quan hệ họ hàng (xem Ngữ hệ và quan hệ họ hàng).

Những gì nhóm Việt – Mường cho ta biết về tiếng Việt xưa

Vì tiếng Mường, Thổ, Chứt biến đổi chậm hơn tiếng Việt ở nhiều điểm, chúng như những "tấm gương" phản chiếu tiếng Việt cổ:

• Thanh điệu: so sánh các ngôn ngữ trong nhóm giúp giải thích sáu thanh tiếng Việt ra đời thế nào. Một số ngôn ngữ Chứt có hệ thống thanh đơn giản hơn hoặc chưa phát triển đầy đủ, cho thấy những giai đoạn mà tiếng Việt đã đi qua. Xem Sáu thanh điệu tiếng Việt.
• Phụ âm đầu cổ: một số ngôn ngữ trong nhóm còn giữ tổ hợp phụ âm đầu kiểu "bl", "tl" — đúng loại tổ hợp mà chữ Quốc ngữ thế kỷ 17 còn ghi lại ("blời" cho trời, "tlâu" cho trâu).
• Âm tiết phụ: các ngôn ngữ Môn – Khmer thường có từ gồm một âm tiết phụ nhẹ đi trước âm tiết chính. Một số ngôn ngữ Chứt còn giữ cấu trúc này, trong khi tiếng Việt đã trở thành ngôn ngữ đơn tiết. Đây là manh mối cho thấy tiếng Việt từng có cấu trúc từ khác hôm nay.

Tiếng Việt khác các anh em ở đâu

Lớp từ Hán Việt là khác biệt lớn nhất: phần lớn từ trừu tượng, từ học thuật của tiếng Việt đến từ tiếng Hán (xem Từ Hán Việt), điều mà các ngôn ngữ anh em trong nhóm không có ở mức đó.

Các ngôn ngữ nhỏ trong nhóm đang đứng trước thử thách

Trong khi tiếng Việt là ngôn ngữ quốc gia, nhiều ngôn ngữ nhỏ trong nhóm như các tiếng Chứt, các tiếng Thổ chỉ còn được dùng trong cộng đồng nhỏ. Thế hệ trẻ học tiếng Việt ở trường và dùng tiếng Việt ngày càng nhiều. Với giới nghiên cứu, việc ghi âm, ghi chép những ngôn ngữ này là việc cấp bách: mỗi ngôn ngữ mất đi là mất một mảnh bằng chứng về lịch sử chính tiếng Việt.

Đây cũng là lý do người học tiếng Việt quan tâm đến lịch sử nên đọc thêm về tiếng Mường — ngôn ngữ anh em gần nhất, có cộng đồng nói lớn nhất trong nhóm ngoài tiếng Việt, và có kho văn học dân gian như mo Mường gắn với nghi lễ.

Nhóm Việt – Mường trong bức tranh lớn

Ngữ hệ Nam Á gồm nhiều nhánh: ngoài nhánh Việt còn có nhánh Khmer, nhánh Bahnar (Ba Na, Xơ Đăng, Hrê…), nhánh Katu (Cơ Tu, Tà Ôi, Bru…), nhánh Khơ Mú và nhiều nhánh khác ở Đông Nam Á, Ấn Độ. Tiếng Việt vì vậy là họ hàng xa của tiếng Khmer hay tiếng Ba Na — xa đến mức không hiểu nhau, nhưng vẫn chung một tổ tiên rất xa xưa. Khoảng cách ấy tương tự như giữa tiếng Anh và tiếng Hindi trong ngữ hệ Ấn – Âu: cùng gốc nhưng đã tách nhau hàng nghìn năm. Bức tranh tổng thể ở bài Các ngữ hệ và nhóm ngôn ngữ ở Việt Nam.