Tiếng Dao: hai nhánh Iu Miền, Kìm Mùn và kho sách chữ Nôm Dao

Người Dao sống rải rác khắp miền núi phía Bắc và trung du, từ biên giới Việt – Trung xuống tận vùng giáp đồng bằng, với nhiều nhóm mang tên gọi theo trang phục như Dao Đỏ, Dao Tiền, Dao Quần Chẹt, Dao Thanh Y, Dao Quần Trắng, Dao Áo Dài. Tiếng Dao thuộc ngữ hệ H'Mông – Miền, là "anh em" của tiếng H'Mông trong ngữ hệ này. Nhưng người Dao còn nổi bật ở một điểm: họ có truyền thống chép sách bằng chữ Nôm Dao, với những tủ sách cúng, sách hát được gìn giữ qua nhiều đời.

Không phải một mà nhiều tiếng Dao

"Tiếng Dao" thực ra là tên gọi chung cho những ngôn ngữ khá khác nhau. Các nhóm Dao ở Việt Nam nhìn chung nói những ngôn ngữ thuộc hai nhánh chính, thường được gọi theo tên tự gọi:

Nhóm Dao nào nói nhánh nào là chuyện phức tạp, các tài liệu không hoàn toàn thống nhất; tên gọi theo trang phục không phải lúc nào cũng trùng với ranh giới ngôn ngữ. Vì vậy các nhà ngôn ngữ học thường nói "các ngôn ngữ Dao" thay vì "tiếng Dao" số ít. Trong cùng nhóm Mông – Dao còn có tiếng Pà Thẻn của dân tộc Pà Thẻn, nhưng ngôn ngữ này gần nhánh H'Mông hơn nhánh Dao.

Tiếng Dao khác tiếng H'Mông ở đâu

Tiếng Dao và tiếng H'Mông cùng ngữ hệ nhưng thuộc hai nhánh khác nhau, đã tách nhau từ lâu. Người H'Mông và người Dao không hiểu tiếng nhau nếu không học. Một vài khác biệt dễ thấy:

Việc tiếng Dao giữ các âm cuối như -p, -t khiến nó về mặt cấu trúc âm tiết gần tiếng Việt, tiếng Hán hơn là gần tiếng H'Mông. Đây là ví dụ cho thấy hai ngôn ngữ cùng ngữ hệ có thể đi những con đường biến đổi rất khác nhau. So sánh với bài Tiếng H'Mông.

Chữ Nôm Dao: tủ sách của thầy cúng

Từ lâu, người Dao đã dùng chữ Hán để ghi chép, đọc theo âm Dao, và tạo thêm chữ riêng theo nguyên tắc giống chữ Nôm của người Việt — mượn âm, ghép phần gợi âm với phần gợi nghĩa (xem Cách cấu tạo chữ Nôm). Hệ chữ này thường được gọi là chữ Nôm Dao.

Chữ Nôm Dao được dùng để chép:

• Sách cúng: bài khấn, nghi thức cho các lễ trong vòng đời và lễ thờ cúng tổ tiên.
• Sách dùng trong lễ cấp sắc: nghi lễ trưởng thành quan trọng của nam giới Dao, đánh dấu người đàn ông được tổ tiên công nhận.
• Truyện thơ, sách hát: các bài hát giao duyên, hát kể chuyện, ghi lại bằng chữ để truyền đời.
• Gia phả và các văn bản truyền thống, trong đó có những văn bản gắn với truyền thuyết về thuỷ tổ Bàn Vương và các dòng họ Dao.

Người đọc thông thạo nhất thường là thầy cúng, người được học chữ từ thầy hoặc từ cha ông. Nhiều gia đình Dao vẫn giữ những bản sách chép tay đã cũ. Việc sưu tầm, số hoá các bản sách Nôm Dao là việc được nhiều nhà nghiên cứu và bảo tàng quan tâm, vì đây là kho tư liệu về tín ngưỡng, văn học và lịch sử của người Dao. Bức tranh chung ở bài Chữ viết của các dân tộc thiểu số.

Hai lớp ngôn ngữ: đời thường và nghi lễ

Một nét thú vị của văn hoá Dao là sự song song giữa hai lớp ngôn ngữ. Trong đời thường, người Dao nói tiếng Dao của nhóm mình. Trong nghi lễ, thầy cúng đọc sách bằng một lớp ngôn ngữ chứa rất nhiều từ gốc Hán, đọc theo cách đọc riêng của người Dao — tương tự cách người Việt xưa đọc kinh sách chữ Hán theo âm Hán Việt. Vì vậy người Dao bình thường có thể nghe thầy cúng đọc mà không hiểu hết, giống người Việt nghe tụng kinh Hán Việt.

Hát giao duyên và lời thơ

Người Dao có kho dân ca phong phú: hát giao duyên, hát đối đáp trong lễ hội, hát kể chuyện, hát trong đám cưới. Ở một số nhóm Dao, lối hát giao duyên được gọi là páo dung. Nhiều bài hát được chép lại bằng chữ Nôm Dao, câu thơ thường có số chữ cố định, phần lớn là câu bảy chữ, cho thấy ảnh hưởng của thơ ca chữ Hán. Người hát giỏi phải thuộc nhiều bài và biết ứng đối tại chỗ, nên hát cũng là một cách luyện ngôn ngữ, học từ ngữ văn chương mà đời thường ít dùng.

Khi nghiên cứu các bài hát này, các nhà ngôn ngữ học thấy rõ hai lớp từ nói ở trên: lời hát đời thường dùng nhiều từ Dao thuần, còn lời trong sách lễ dùng dày đặc từ gốc Hán. Sự chênh lệch ấy giống như khoảng cách giữa ca dao và văn tế trong tiếng Việt.

Dòng họ và tên người

Người Dao có những họ quen thuộc như Bàn, Triệu, Đặng, Lý, Phùng, Chu, Hoàng. Họ Bàn gắn với truyền thuyết thuỷ tổ Bàn Vương, được người Dao ở nhiều nơi thờ cúng. Truyền thuyết kể về mười hai dòng họ Dao, nhưng danh sách cụ thể khác nhau tuỳ nhóm và tuỳ văn bản. Ngoài tên khai sinh, đàn ông Dao sau lễ cấp sắc thường có thêm một tên riêng dùng trong nghi lễ — một nét văn hoá có liên quan mật thiết đến ngôn ngữ và chữ viết.

Tiếng Dao hôm nay

Như nhiều ngôn ngữ dân tộc khác, tiếng Dao đang chịu áp lực từ tiếng Việt trong trường học, công việc, truyền thông. Người Dao phần lớn song ngữ; ở những nơi sống xen kẽ, nhiều người Dao còn biết tiếng Tày, tiếng H'Mông. Một số chương trình xoá mù chữ, sách song ngữ, lớp dạy chữ Nôm Dao ở địa phương đã được tổ chức để giữ gìn vốn chữ cổ. Cộng đồng Dao ở hải ngoại (chủ yếu nói Iu Miền) dùng một bộ chữ Latinh riêng, và sự kết nối qua internet giúp tiếng Iu Miền có thêm môi trường sử dụng.

Đặt tiếng Dao trong bức tranh năm ngữ hệ ở Việt Nam, xem bài Các ngữ hệ và nhóm ngôn ngữ ở Việt Nam.