Tiếng H'Mông: nhiều thanh điệu, chữ Latinh ghi thanh bằng chữ cái cuối

Trên những cao nguyên đá và sườn núi cao nhất miền Bắc — từ Hà Giang, Lào Cai đến Sơn La, Điện Biên, Lai Châu — người H'Mông (tên dân tộc chính thức: Mông) gìn giữ một ngôn ngữ rất khác tiếng Việt: tiếng H'Mông. Đây là ngôn ngữ thuộc ngữ hệ H'Mông – Miền, cùng ngữ hệ với tiếng Dao. Tiếng H'Mông nổi tiếng trong giới ngôn ngữ học vì có nhiều thanh điệu, nhiều phụ âm đầu lạ, và vì bộ chữ Latinh quốc tế của nó ghi thanh điệu bằng chữ cái cuối âm tiết — một giải pháp rất khác dấu thanh của chữ Quốc ngữ.

Người H'Mông và các nhóm

Người H'Mông có nguồn gốc từ vùng nam Trung Quốc; ở Trung Quốc họ thuộc nhóm dân tộc được gọi chung là Miêu. Họ di cư xuống phía nam qua nhiều đợt trong vài thế kỷ gần đây, đến Việt Nam, Lào, Thái Lan. Sau những biến động của thế kỷ 20, nhiều cộng đồng H'Mông sinh sống ở Hoa Kỳ, Pháp, Úc. Vì vậy tiếng H'Mông là ngôn ngữ có cộng đồng nói rải trên nhiều châu lục.

Ở Việt Nam, người H'Mông thường được chia thành các nhóm theo trang phục và tiếng nói, với tên gọi như Mông Trắng, Mông Hoa, Mông Đen, Mông Xanh, Mông Đỏ. Tiếng của các nhóm khác nhau về giọng và một số từ, nhưng hiểu nhau được. Trong cộng đồng H'Mông quốc tế, hai biến thể được biết nhiều nhất là tiếng H'Mông Trắng (Hmong Daw) và tiếng H'Mông Xanh (hay Mong Leng).

Thanh điệu: nhiều hơn tiếng Việt

Nếu tiếng Việt có sáu thanh, tiếng H'Mông Trắng thường được mô tả có bảy hoặc tám thanh, tuỳ cách tính. Ngoài cao độ, một số thanh còn khác nhau về chất giọng: có thanh "thở" (giọng hơi xì hơi), có thanh "thắt" (giọng nghẹn ở thanh quản) — tương tự cách thanh ngã, thanh nặng tiếng Việt cũng có yếu tố thanh quản. Xem thêm bài Ngôn ngữ có thanh điệu.

Bộ chữ Latinh phổ biến trong cộng đồng H'Mông quốc tế (thường gọi là chữ RPA) không dùng dấu thanh mà dùng chữ cái cuối âm tiết để ghi thanh. Vì tiếng H'Mông hầu như không có phụ âm cuối, những chữ cái ấy không bị đọc thành âm:

Ví dụ: tên tự gọi của người H'Mông viết là Hmoob, tiếng H'Mông là Lus Hmoob. Trong Hmoob: Hm ghi một âm "m" vô thanh (hơi thoát ra trước khi mũi rung), oo ghi nguyên âm mũi gần "ong", b cuối báo thanh cao. Ba quy ước nhỏ trong một từ cho thấy bộ chữ được thiết kế rất có hệ thống.

Phụ âm đầu phong phú

Tiếng H'Mông có số phụ âm đầu nhiều hơn tiếng Việt khá nhiều. Một số loại âm người Việt không quen:

• Phụ âm mũi vô thanh: như hm, hn — mũi phát âm nhưng dây thanh không rung lúc đầu.
• Phụ âm tiền mũi hoá: một âm mũi nhẹ đi liền trước âm tắc, chữ RPA ghi bằng n hoặc m đứng trước, như nt, np, nk.
• Phân biệt bật hơi: nhiều cặp âm chỉ khác nhau ở việc có bật hơi hay không, ghi bằng chữ h đứng sau, như t – th, p – ph.

Ngược lại, phần cuối âm tiết rất đơn giản: hầu như chỉ có nguyên âm, hoặc nguyên âm mũi (ghi bằng nguyên âm đôi oo, ee). Đây là kiểu cân bằng thường gặp: đầu âm tiết phức tạp, cuối âm tiết đơn giản — ngược với tiếng Việt có nhiều âm cuối.

Ngữ pháp: nhiều điểm quen với người Việt

Dù khác xa về âm, ngữ pháp tiếng H'Mông có nhiều điểm giống tiếng Việt — kết quả của nhiều thế kỷ cùng thuộc một vùng ngôn ngữ Đông Nam Á lục địa. Câu theo trật tự chủ ngữ – động từ – bổ ngữ; động từ không chia theo thì, thời gian được diễn đạt bằng từ riêng. Đặc biệt, tiếng H'Mông dùng danh từ chỉ loại giống "con", "cái" của tiếng Việt: tus dùng cho người, con vật và vật dài; lub dùng cho vật tròn, nhà cửa và nhiều đồ vật khác. "Một con chó" là ib tus dev, "ngôi nhà" là lub tsev (chữ RPA). Người Việt học tiếng H'Mông vì vậy thấy phần ngữ pháp khá dễ; cái khó nằm ở thanh điệu và phụ âm đầu.

Chữ Mông ở Việt Nam

Ở Việt Nam, Nhà nước đã xây dựng một bộ chữ Mông dựa trên chữ cái Latinh theo mô hình chữ Quốc ngữ, dùng trong sách báo, lớp học, phát thanh. Bộ chữ này cũng ghi thanh bằng chữ cái cuối âm tiết, nhưng quy ước chữ cái khác bộ chữ RPA quốc tế, nên một từ có thể được viết khác nhau ở hai hệ. Thực tế hiện nay, người H'Mông ở Việt Nam tiếp xúc với cả hai: chữ Mông Việt Nam trong trường lớp và chữ RPA qua sách báo, mạng internet, bài hát của cộng đồng H'Mông quốc tế. Bức tranh chung ở bài Chữ viết của các dân tộc thiểu số.

Họ của người H'Mông

Người H'Mông tổ chức xã hội theo dòng họ, và họ là một phần quan trọng của danh tính. Khi viết bằng chữ Quốc ngữ, các họ H'Mông được phiên âm thành những họ quen thuộc ở vùng cao. Theo cách đối chiếu hay gặp:

Người cùng họ coi nhau như anh em và theo truyền thống không kết hôn với nhau, dù ở cách xa nhau.

Ngôn ngữ trong văn hoá H'Mông

Tiếng khèn H'Mông không chỉ là âm nhạc: theo quan niệm truyền thống, khèn "nói" được, và người nghe sành có thể hiểu lời qua giai điệu — điều có liên quan chặt chẽ tới việc tiếng H'Mông là ngôn ngữ nhiều thanh, giai điệu có thể mô phỏng đường nét thanh của lời nói. Ngoài ra, người H'Mông có kho dân ca giao duyên, bài cúng, truyện cổ, lời khóc trong tang lễ, phần lớn truyền miệng. Chợ phiên và những phiên chợ tình vùng cao là nơi tiếng H'Mông vang lên nhiều nhất.

Tiếng H'Mông hôm nay

Ở vùng cao, nhiều người H'Mông, nhất là người lớn tuổi và phụ nữ ở bản xa, vẫn chủ yếu dùng tiếng mẹ đẻ; trẻ em học tiếng Việt khi đến trường. Vì vậy chương trình song ngữ Mông – Việt ở những năm học đầu có ý nghĩa lớn. Sự kết nối với cộng đồng H'Mông toàn cầu qua internet cũng khiến tiếng và chữ H'Mông có sức sống mạnh. Tiếng H'Mông và tiếng Dao là hai đại diện của ngữ hệ H'Mông – Miền ở Việt Nam; so sánh ở bài Tiếng Dao.