Tiếng Khmer ở Nam Bộ: ngôn ngữ không thanh điệu, chữ gốc Ấn và mái chùa Nam tông

Ở đồng bằng sông Cửu Long, bên cạnh tiếng Việt, người ta nghe một ngôn ngữ khác hẳn: tiếng Khmer của người Khmer Nam Bộ. Người Khmer sống tập trung ở các vùng như Sóc Trăng, Trà Vinh, vùng Bảy Núi (An Giang), Kiên Giang, Bạc Liêu, gắn bó với những ngôi chùa Phật giáo Nam tông mái cong và các phum, sóc truyền thống. Tiếng Khmer là ngôn ngữ chính thức của Campuchia, và tiếng Khmer Nam Bộ là một biến thể của ngôn ngữ đó với những nét riêng.

Tiếng Khmer và tiếng Việt: họ hàng xa

Tiếng Khmer thuộc ngữ hệ Nam Á — cùng ngữ hệ với tiếng Việt. Nhưng đừng vội nghĩ hai ngôn ngữ giống nhau: chúng thuộc hai nhánh khác nhau, tách nhau từ rất xa xưa. Tiếng Việt thuộc nhánh Việt – Mường; tiếng Khmer thuộc một nhánh riêng trong khối Môn – Khmer. Quan hệ ấy giống như quan hệ giữa tiếng Anh và tiếng Nga trong ngữ hệ Ấn – Âu: cùng tổ tiên rất xa, nhưng người nói không hiểu nhau.

Điều thú vị là tiếng Khmer giữ nhiều đặc điểm mà các nhà nghiên cứu cho là của tổ tiên chung, trong khi tiếng Việt đã thay đổi rất nhiều qua tiếp xúc với tiếng Hán và các ngôn ngữ khác. So sánh hai ngôn ngữ vì vậy giúp hiểu tiếng Việt từng như thế nào.

Những điểm khác tiếng Việt

Điểm khác lớn nhất là thanh điệu: người Việt học tiếng Khmer không phải lo dấu thanh, nhưng phải luyện rất nhiều nguyên âm và các tổ hợp phụ âm đầu. Ngược lại, người Khmer học tiếng Việt thường thấy khó nhất là sáu thanh.

Lớp từ Phạn – Pali trong tiếng Khmer đóng vai trò giống lớp từ Hán Việt trong tiếng Việt: cung cấp từ vựng tôn giáo, học thuật, hành chính, trang trọng.

Đếm theo cơ số năm

Một nét đặc biệt dễ nhớ của tiếng Khmer là cách đếm từ 6 đến 9 dựa trên số 5:

Cách đếm "năm cộng một", "năm cộng hai" khiến người học dễ nhớ, và cũng là dấu vết của lối đếm bằng một bàn tay.

Vài lời chào quen thuộc

Người đến vùng Khmer Nam Bộ thường học trước vài câu đơn giản. Lời chào lịch sự hay nghe là "chum riêp suo" (kèm chắp tay trước ngực), lời cảm ơn là "o-kun" — phiên âm theo tai người Việt nên chỉ gần đúng. Cử chỉ chắp tay chào, cúi đầu khi gặp sư hay người lớn tuổi đi liền với lời nói và quan trọng không kém. Với người Khmer, việc khách lạ cố nói đôi câu tiếng mẹ đẻ của họ là một cử chỉ tôn trọng được đón nhận rất vui vẻ, dù phát âm chưa chuẩn.

Cũng nên biết: tiếng Khmer có những lớp từ dùng riêng khi nói với sư sãi và trong nghi lễ tôn giáo, khác với từ dùng hằng ngày — giống như tiếng Việt có lớp từ trang trọng Hán Việt bên cạnh từ thông thường.

Chữ Khmer và vai trò của chùa

Tiếng Khmer có chữ viết riêng, thuộc dòng chữ gốc Ấn Độ, có lịch sử hơn một nghìn năm qua các văn khắc thời Angkor và trước đó. Chữ Khmer là chữ abugida: phụ âm mang sẵn nguyên âm, nguyên âm khác ghi bằng dấu đặt quanh phụ âm. Một nét riêng là phụ âm chia làm hai dãy; cùng một dấu nguyên âm sẽ được đọc khác nhau tuỳ phụ âm đứng trước thuộc dãy nào. Đây là chỗ người học hay bối rối nhất. Chữ Khmer cũng có dạng chữ phụ âm "chân" viết dưới phụ âm khác để ghi tổ hợp phụ âm.

Ở Nam Bộ, ngôi chùa Phật giáo Nam tông là trung tâm văn hoá của phum sóc và từ lâu là nơi dạy chữ. Nhiều thế hệ thanh niên Khmer vào chùa tu học một thời gian, học chữ Khmer, chữ Pali và giáo lý. Bên cạnh đó, nhà trường ở vùng đông người Khmer có dạy tiếng và chữ Khmer song song với tiếng Việt, và các đài phát thanh, truyền hình địa phương có chương trình tiếng Khmer. Xem thêm Chữ viết của các dân tộc thiểu số.

Tiếng Khmer Nam Bộ có khác tiếng Khmer ở Campuchia?

Có, nhưng không nhiều đến mức trở ngại giao tiếp. Như mọi ngôn ngữ trải rộng, tiếng Khmer có biến thể theo vùng. Tiếng Khmer Nam Bộ có giọng riêng, một số từ địa phương và vay mượn nhiều từ tiếng Việt cho các khái niệm hành chính, đời sống hiện đại. Người Khmer Nam Bộ đọc được sách báo chữ Khmer xuất bản ở Campuchia, vì chữ viết chung.

Dấu vết tiếng Khmer trong tiếng Việt Nam Bộ

Hàng trăm năm cộng cư đã để lại dấu vết tiếng Khmer trong tiếng Việt ở Nam Bộ, rõ nhất ở địa danh. Theo cách giải thích phổ biến:

• Sóc (làng của người Khmer) gốc từ tiếng Khmer; tên Sóc Trăng được giải thích là phiên âm từ một tên Khmer có chữ "sóc".
• Cà Mau được giải thích là phiên âm một từ Khmer nghĩa là "nước đen", chỉ màu nước của vùng rừng ngập.
• Sa Đéc được giải thích từ tiếng Khmer nghĩa là "chợ sắt".

Ngoài địa danh, một số từ chỉ sản vật, món ăn của Nam Bộ cũng được cho là có gốc Khmer, như thốt nốt và tên một loại mắm cá quen thuộc là mắm bò hóc. Nguồn gốc cụ thể của từng từ, từng địa danh vẫn còn được các nhà nghiên cứu bàn luận, nên nên coi đây là những giải thích phổ biến chứ không phải kết luận tuyệt đối. Xem thêm Từ ngữ Nam Bộ thường gặp.

Lễ hội và lời ăn tiếng nói

Những lễ hội lớn của người Khmer Nam Bộ mang tên tiếng Khmer đã quen thuộc với người Việt: Chôl Chnăm Thmây (Tết cổ truyền, thường vào khoảng tháng Tư dương lịch), Sene Dolta (lễ cúng ông bà), Ok Om Bok (lễ cúng trăng, gắn với đua ghe ngo). Đây là những dịp tiếng Khmer vang lên nhiều nhất — trong lời khấn, câu hát, tiếng hò đua ghe — và là cơ hội để thế hệ trẻ nghe, dùng tiếng mẹ đẻ.

Ngày nay phần lớn người Khmer Nam Bộ song ngữ Khmer – Việt. Giữ được tiếng Khmer bên cạnh tiếng Việt là giữ được đường nối với kho văn hoá, tôn giáo và văn học của cộng đồng. Bức tranh rộng hơn ở bài Các ngữ hệ và nhóm ngôn ngữ ở Việt Nam.