Tiếng Nghệ – Tĩnh: giọng nặng, từ cổ và những câu "mi đi mô rứa"

"Tau nỏ chộ cấy nớ mô." — người ngoài nghe câu này có thể chịu thua, nhưng người Nghệ An, Hà Tĩnh hiểu ngay: "Tao không thấy cái đó đâu." Tiếng Nghệ – Tĩnh là tiểu vùng tiêu biểu nhất của phương ngữ Trung, nổi tiếng với giọng "nặng", với kho từ riêng phong phú và với những làn điệu ví, giặm. Với giới ngôn ngữ học, đây cũng là vùng giữ nhiều dấu vết cổ của tiếng Việt.

Thanh điệu: trầm và ít thanh hơn

Điều đầu tiên người vùng khác nhận ra là giọng Nghệ trầm, các âm tiết như được "đè" xuống. Về hệ thống, giọng Nghệ – Tĩnh ở nhiều nơi phân biệt ít thanh hơn giọng Bắc:

• Ở nhiều địa phương, thanh ngã được phát âm gần như thanh nặng. Vì vậy cũng nghe như "cụng", mãi nghe như "mại".
• Một số nơi còn ít thanh hơn nữa, và đường nét từng thanh khác khá xa giọng Hà Nội, nên người nghe lần đầu dễ nhầm thanh này với thanh khác.

Các nhà nghiên cứu mô tả số thanh của tiếng Nghệ không hoàn toàn giống nhau, vì giọng thay đổi theo từng huyện, thậm chí từng làng. Nói "giọng Nghệ có năm thanh" là cách nói gần đúng cho nhiều nơi, không đúng cho mọi nơi. Xem thêm Thanh điệu ở các vùng.

Hệ quả về chính tả: người Nghệ – Tĩnh dễ nhầm dấu ngã với dấu nặng khi viết, ví dụ viết "cụng" thay vì cũng, "sẹ" thay vì sẽ. Ngược lại, giọng Nghệ phân biệt rõ tr với ch, s với x, r với d, gi, nên ít sai những cặp mà người Bắc hay sai.

Kho từ riêng của xứ Nghệ

Ngoài những từ chung của phương ngữ Trung như mô, tê, răng, rứa, ni, nớ, chi, tiếng Nghệ – Tĩnh có nhiều từ mà ngay người Huế cũng ít dùng:

Ghép lại thành câu, ta có những câu rất "Nghệ":

• "Bọ mạ đi mô rồi?" — Bố mẹ đi đâu rồi?
• "Răng mi nỏ đi nhởi?" — Sao mày không đi chơi?
• "Đường ra chợ ngái lắm." — Đường ra chợ xa lắm.
• "Tau chộ con tru trên rú." — Tao thấy con trâu trên núi.

Lưu ý: mi – tau (mày – tao) ở xứ Nghệ dùng thân mật giữa bạn bè, người ngang hàng, không mang sắc thái gay gắt như cách hiểu ở một số vùng khác.

Cùng một câu, ba vùng nói khác nhau

Đặt câu Nghệ cạnh câu Huế và câu Hà Nội giúp thấy rõ đâu là nét chung của phương ngữ Trung, đâu là nét riêng của xứ Nghệ:

Các từ chỉ định (ni, mô, rứa, chi) là của chung cả vùng; còn cấy, nỏ, chộ, nhởi là "đặc sản" xứ Nghệ. Người Huế nghe tiếng Nghệ cũng phải làm quen một thời gian, dù hai vùng cách nhau không xa.

Những tên gọi quen thuộc của xứ Nghệ

Một số từ địa phương đã theo món ăn, sản vật mà đi khắp nước: nhút (món muối từ xơ mít, nổi tiếng ở Thanh Chương), kẹo cu đơ (Hà Tĩnh). Trong gia đình, trẻ con được gọi thân mật là cu (bé trai) và hĩm (bé gái). Người lớn tuổi gọi nhau theo tên con cái, kiểu "bọ thằng cu Tèo", "mạ con hĩm" — một lối xưng hô giàu tình cảm, phổ biến ở nông thôn nhiều vùng nhưng đặc biệt đậm ở xứ Nghệ.

Dấu vết tiếng Việt xưa

Nhiều từ Nghệ – Tĩnh có hình thức gần với tiếng Việt cổ hoặc với tiếng Mường, ngôn ngữ họ hàng gần nhất của tiếng Việt (xem Tiếng Mường). Các nhà nghiên cứu lịch sử tiếng Việt thường tìm đến phương ngữ vùng này — cùng với vùng Quảng Bình, Quảng Trị — để đối chiếu, khôi phục cách phát âm và từ vựng xưa. Ví dụ, sự khác nhau giữa tru và trâu, nác và nước cho thấy những con đường biến đổi nguyên âm khác nhau giữa các vùng.

Cũng vì vậy, gọi tiếng Nghệ là "nói ngọng" hay "nói sai" là không đúng. Đó là một biến thể hoàn chỉnh của tiếng Việt, có hệ thống ngữ âm và từ vựng riêng, có lịch sử lâu đời không kém giọng Hà Nội.

Ví, giặm: tiếng Nghệ trong dân ca

Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh là di sản văn hoá được cả nước biết đến và đã được UNESCO ghi danh. Hát ví, giặm phải dùng giọng Nghệ: giai điệu đi theo đường nét thanh điệu địa phương, lời ca dùng từ địa phương, nên hát bằng giọng Hà Nội hay giọng Sài Gòn sẽ "lạc". Đây là ví dụ rõ về việc phương ngữ không chỉ là cách nói mà còn là chất liệu của nghệ thuật.

Ví thường là lối hát đối đáp, ngâm ngợi, tự do về nhịp, gắn với lao động như ví phường vải, ví đò đưa. Giặm có nhịp phách rõ hơn, lời thường kể chuyện, khuyên răn. Cả hai đều chứa kho từ ngữ, thành ngữ quý của xứ Nghệ.

Nghe hiểu và nói chuyện với người Nghệ

1. Nắm khoảng 20 từ trong bảng trên: chúng chiếm phần lớn các chỗ "khó nghe".
2. Đừng dựa vào thanh: nhiều từ khác thanh ở giọng Bắc lại nghe giống nhau ở giọng Nghệ; ngữ cảnh mới là chìa khoá.
3. Chú ý tiểu từ cuối câu: các tiểu từ như rứa, hỉ, tê mang sắc thái hỏi, rủ, nhấn mạnh.
4. Người Nghệ thường đổi giọng khi nói với người vùng khác, gần giọng phổ thông hơn; nếu chưa nghe kịp, cứ hỏi lại.

Tiếng Nghệ hôm nay

Như mọi phương ngữ, tiếng Nghệ – Tĩnh đang chịu ảnh hưởng của tiếng phổ thông qua trường học, truyền hình, mạng xã hội và việc di cư làm ăn. Người trẻ ở thành phố Vinh hay đi học, đi làm xa thường dùng ít từ địa phương hơn ông bà, nhưng giọng thì vẫn giữ khá rõ. Nhiều người Nghệ tự hào về giọng quê và dùng nó như một dấu hiệu nhận ra đồng hương ở bất cứ đâu. Việc ghi chép, sưu tầm từ ngữ địa phương — qua từ điển phương ngữ, qua dân ca, qua các câu chuyện kể của người già — vì thế có ý nghĩa lớn: mỗi từ mất đi là một mảnh lịch sử tiếng Việt mất theo. So sánh với một giọng "anh em" cùng phương ngữ Trung ở bài Giọng Huế.