Có giọng chuẩn không? Chuẩn hoá phát âm và chuẩn hoá tiếng Việt
Tiếng Việt có giọng chuẩn không: vai trò giọng Hà Nội, đề xuất phát âm theo chính tả, chuẩn chính tả khác chuẩn phát âm, so sánh với tiếng Anh, tiếng Trung, tiếng Nhật.
Nội dung bài
"Giọng nào là giọng chuẩn?" là câu hỏi gây tranh cãi bậc nhất khi nói về tiếng Việt. Người Hà Nội có thể nghĩ giọng mình chuẩn vì phân biệt đủ sáu thanh; người miền Trung, miền Nam có thể chỉ ra giọng Hà Nội đọc lẫn tr/ch, s/x. Để trả lời cho rõ, cần tách bạch mấy khái niệm: chuẩn chữ viết, chuẩn phát âm, và giọng được dùng làm cơ sở trong một số hoàn cảnh. Ba thứ ấy không giống nhau.
Chuẩn chữ viết: đã có, và chung cho cả nước
Tiếng Việt có một chuẩn chính tả chung: chữ Quốc ngữ được dạy giống nhau trong trường học từ Bắc vào Nam, với quy định về dấu thanh, viết hoa, phiên âm tên riêng. Dù còn những điểm chưa thống nhất hoàn toàn — như i hay y, vị trí dấu thanh trong hoà/hòa, cách phiên âm tên riêng nước ngoài — về cơ bản, người ba miền viết cùng một cách.
Điều đáng chú ý là chuẩn chữ viết này không dựa trên một giọng nào. Nó ghi một hệ thống âm "đầy đủ" mà không phương ngữ hiện đại nào phát âm trọn vẹn:
| Phân biệt trên chữ viết | Phương ngữ Bắc (Hà Nội) | Phương ngữ Trung | Phương ngữ Nam |
|---|---|---|---|
| hỏi / ngã | Có | Tuỳ vùng, nhiều nơi không | Không |
| tr / ch | Không | Có | Nhiều người có |
| s / x | Không | Có | Nhiều người có |
| r / d / gi | Không | Có | r riêng, d = gi |
| v / d | Có | Có | Thường không |
| -n / -ng, -t / -c | Có | Phần lớn có | Thường không |
Nhìn bảng, câu trả lời cho "giọng nào đúng chữ viết nhất" là: không giọng nào. Mỗi vùng giữ một phần và mất một phần. Đó là lý do người vùng nào cũng có những lỗi chính tả "đặc sản" (xem Phương ngữ và lỗi chính tả).
Chuẩn phát âm: chưa có văn bản quy định, nhưng có thực tế
Khác với chữ viết, Việt Nam không có một văn bản pháp lý quy định "phát âm chuẩn" bắt buộc cho mọi người. Trong thực tế:
- Đài phát thanh, truyền hình quốc gia chủ yếu dùng giọng Hà Nội cho bản tin chính.
- Đài địa phương dùng giọng địa phương; nhiều phát thanh viên ở miền Nam dùng giọng Nam một cách tự nhiên.
- Giáo trình dạy tiếng Việt cho người nước ngoài phần lớn lấy giọng Hà Nội làm cơ sở, một số trường ở miền Nam dạy giọng Sài Gòn.
- Trường phổ thông: giáo viên dạy đọc bằng giọng địa phương, nhưng dạy viết theo chính tả chung.
- Ca hát: nhiều ca sĩ, kể cả người miền Nam, khi hát một số dòng nhạc thường phát âm gần chữ viết hơn lúc nói, ví dụ đọc rõ v, phân biệt hỏi – ngã.
Giọng Hà Nội được chọn làm cơ sở vì những lý do lịch sử, văn hoá, chính trị (Hà Nội là thủ đô) và một lý do ngữ âm: phân biệt đủ sáu thanh. Nhưng "được chọn làm cơ sở cho bản tin" không đồng nghĩa với "các giọng khác sai".
Đề xuất "phát âm theo chính tả"
Một số nhà nghiên cứu, nhà giáo từng đề xuất một chuẩn phát âm lý tưởng: lấy giọng Hà Nội làm nền (đủ sáu thanh, phân biệt v, -n/-ng, -t/-c), đồng thời phát âm phân biệt tr/ch, s/x, r/d/gi như chữ viết. Giọng "tổng hợp" này về lý thuyết khớp hoàn toàn với chính tả, giúp người nghe viết đúng.
Ưu và nhược của đề xuất:
| Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|
| Khớp chữ viết, hỗ trợ dạy chính tả | Không ai nói giọng này như tiếng mẹ đẻ, nghe có thể "gượng" |
| Trung lập, không thuộc riêng vùng nào | Buộc mọi người học thêm, khó áp dụng đại trà |
| Hữu ích cho phát thanh viên, giáo viên dạy đọc | Dễ bị hiểu thành coi thường giọng vùng |
Trên thực tế, một số phát thanh viên, diễn viên lồng tiếng tự rèn cách phát âm phân biệt tr/ch, s/x, r/d khi làm việc, nhưng đề xuất này chưa bao giờ trở thành chuẩn chính thức.
Các nước khác làm thế nào
| Ngôn ngữ | Cách làm |
|---|---|
| Tiếng Phổ thông Trung Quốc | Có chuẩn phát âm chính thức, lấy ngữ âm Bắc Kinh làm cơ sở; trường học, truyền thông dạy và dùng chuẩn này. |
| Tiếng Nhật | "Ngôn ngữ chuẩn" dựa trên tiếng vùng Tokyo, dùng trong giáo dục, truyền thông; các phương ngữ như Kansai vẫn sống khoẻ. |
| Tiếng Anh | Không có cơ quan quy định; nhiều chuẩn song song (giọng Anh, giọng Mỹ, giọng Úc…), mỗi nơi có "giọng uy tín" riêng. |
Tiếng Việt nằm ở giữa: có chuẩn chữ viết rõ ràng, có thói quen lấy giọng Hà Nội làm cơ sở cho một số lĩnh vực, nhưng không có chuẩn phát âm bắt buộc, và các giọng vùng đều được dùng công khai trên truyền thông.
Giờ chính tả trong lớp học ba miền
Thử hình dung giờ chính tả nghe – viết ở ba lớp tiểu học. Cô giáo Hà Nội đọc "trâu", học sinh nghe như "châu" nên phải nhớ đây là con trâu, viết tr. Cô giáo Huế đọc "nghĩ", học sinh nghe như "nghỉ" nên phải dựa vào nghĩa để chọn dấu. Cô giáo Cần Thơ đọc "vui", học sinh nghe như "dui" nên phải nhớ viết v. Ba lớp học, ba "điểm mù" khác nhau, nhưng cùng hướng tới một chuẩn chữ viết.
Kinh nghiệm dạy học cho thấy cách hiệu quả không phải là ép học sinh đổi giọng, mà là dạy chính tả theo nghĩa và theo mẹo: nhóm từ theo nghĩa, dùng quy luật của từ láy, từ Hán Việt, và chỉ ra rõ các cặp mà phương ngữ của học sinh không phân biệt. Một số giáo viên còn chủ động phát âm phân biệt khi đọc chính tả (đọc rõ tr, đọc rõ thanh ngã) như một "giọng đọc lớp học", rồi trở lại giọng tự nhiên khi giảng bài.
Chuẩn hoá còn gồm những gì
"Chuẩn hoá tiếng Việt" không chỉ là chuyện giọng. Các mảng thường được nhắc:
- Chuẩn hoá chính tả: thống nhất i/y, vị trí dấu, viết hoa (xem Quy tắc viết hoa).
- Chuẩn hoá thuật ngữ: chọn một từ cho một khái niệm khoa học, tránh mỗi ngành, mỗi sách dùng một kiểu.
- Chuẩn hoá phiên âm: viết tên người, tên đất nước ngoài thống nhất.
- Chuẩn hoá từ vựng: trong văn bản toàn quốc, ưu tiên từ phổ thông, hạn chế từ địa phương không chú thích.
Chuẩn hoá luôn phải cân bằng giữa thống nhất (để mọi người hiểu nhau, máy tính xử lý được) và tôn trọng đa dạng (vì phương ngữ là một phần bản sắc).
Tóm lại: nên hiểu "chuẩn" thế nào
- Viết: có chuẩn chung, mọi vùng nên tuân theo.
- Nói trong đời thường: giọng nào cũng là tiếng Việt chuẩn mực của vùng đó; không có giọng "sai".
- Nói trong một số nghề (phát thanh viên quốc gia, giáo viên dạy tiếng Việt cho người nước ngoài): có thể cần rèn một giọng gần với cơ sở được chọn, như một kỹ năng nghề nghiệp.
- Đánh giá người khác qua giọng: không nên. Kỳ thị giọng nói là kỳ thị vùng miền. Xem thêm Ba vùng phương ngữ và Phương ngữ và ngôn ngữ.
Hỏi đáp nhanh
Tiếng Việt có giọng chuẩn không?
Tiếng Việt có chuẩn chữ viết chung nhưng không có văn bản quy định một giọng chuẩn bắt buộc. Giọng Hà Nội thường được dùng làm cơ sở cho bản tin quốc gia và giáo trình dạy người nước ngoài, nhưng các giọng vùng khác không vì thế mà sai.
Vì sao giọng Hà Nội thường được chọn làm giọng chuẩn?
Vì Hà Nội là thủ đô, có vị trí lịch sử và văn hoá đặc biệt, và giọng Hà Nội phân biệt đủ sáu thanh như chữ viết. Tuy vậy giọng Hà Nội cũng không phân biệt tr với ch, s với x, r với d và gi.
Giọng nào phát âm đúng chính tả nhất?
Không giọng nào phát âm đúng chính tả ở mọi điểm. Giọng Bắc giữ đủ thanh nhưng nhập một số phụ âm đầu, giọng Trung và Nam giữ các phụ âm đó nhưng nhập hỏi ngã hoặc một số âm cuối.
Phát âm theo chính tả là gì?
Đó là đề xuất lấy giọng Hà Nội làm nền nhưng phát âm phân biệt tr với ch, s với x, r với d và gi như chữ viết. Đề xuất này hữu ích cho dạy chính tả và một số nghề, nhưng chưa trở thành chuẩn chính thức.
Nói giọng địa phương có phải nói sai không?
Không. Mỗi phương ngữ là tiếng Việt chuẩn mực của cộng đồng nói nó. Điều cần thống nhất là chữ viết, còn giọng nói là một phần bản sắc vùng miền.