Ba vùng phương ngữ tiếng Việt: Bắc, Trung, Nam khác nhau ở đâu

Người Hà Nội nói bát, người Sài Gòn nói chén, người Nghệ An nói đọi — cùng một cái đồ đựng cơm. Sự khác biệt ấy là phương ngữ: biến thể của cùng một ngôn ngữ theo vùng địa lý. Tiếng Việt trải dài hơn một nghìn cây số từ Bắc vào Nam, qua nhiều thế kỷ mở đất, nên phân hoá thành các vùng phương ngữ có đặc điểm riêng. Dù vậy, người ba miền vẫn hiểu nhau — phương ngữ là những biến thể của một ngôn ngữ, không phải những ngôn ngữ riêng (xem Phương ngữ và ngôn ngữ).

Chia ba vùng: cách phổ biến nhất, nhưng không phải duy nhất

Cách chia được dùng rộng rãi trong sách giáo khoa và giáo trình là ba vùng:

Cần nói rõ: ranh giới phương ngữ không sắc như ranh giới hành chính, mà là những dải chuyển tiếp. Có tác giả chia thành bốn hoặc năm vùng, tách riêng vùng Nam Trung Bộ (Quảng Nam đến Khánh Hoà) khỏi Nam Bộ, hoặc tách vùng Thanh Hoá thành vùng chuyển tiếp. Ngay trong một vùng, giọng từng tỉnh, từng huyện cũng khác nhau: giọng Quảng Nam khác hẳn giọng Cần Thơ dù cùng thuộc "phương ngữ Nam". Cách chia ba vùng là một khung tổng quát, tiện để học, chứ không phải ranh giới tuyệt đối.

Vì sao tiếng Việt phân hoá thành nhiều vùng

Có ba nguyên nhân thường được nêu. Thứ nhất là lịch sử mở đất: người Việt từ đồng bằng Bắc Bộ dần tiến vào phía nam qua nhiều thế kỷ. Mỗi đợt di cư mang theo tiếng nói của thời điểm ấy, rồi phát triển riêng ở vùng đất mới, cách xa vùng gốc. Thứ hai là địa hình: dải đất miền Trung bị núi, đèo chia cắt, nhiều vùng ít giao lưu nên giữ được những nét cổ — tiếng Nghệ – Tĩnh và tiếng một số làng ở Quảng Bình, Quảng Trị được giới nghiên cứu chú ý chính vì giữ nhiều từ và cách phát âm xưa. Thứ ba là tiếp xúc ngôn ngữ: ở phía nam, tiếng Việt sống cạnh tiếng Chăm, tiếng Khmer, tiếng Hoa và về sau là tiếng Pháp, nên vay mượn một số từ mà vùng khác không có.

Ngược lại, có những lực kéo các vùng xích lại: chữ viết chung, trường học, báo chí, phát thanh, truyền hình và nay là mạng xã hội. Người trẻ ở mọi vùng ngày càng biết và dùng từ của vùng khác, nên ranh giới từ vựng đang mờ dần, trong khi giọng nói vẫn giữ bản sắc khá bền.

Khác biệt về thanh điệu

Chữ viết tiếng Việt có sáu thanh, nhưng không phải vùng nào cũng phân biệt đủ sáu:

• Phương ngữ Bắc phân biệt đủ sáu thanh, kể cả cặp hỏi – ngã: mả khác mã.
• Phương ngữ Trung nhiều nơi có ít thanh hơn; ở vùng Nghệ – Tĩnh, giọng thường được mô tả là "nặng", thanh ngã nhiều nơi đọc gần thanh nặng. Giọng Huế không phân biệt hỏi – ngã.
• Phương ngữ Nam không phân biệt hỏi – ngã, nên còn năm thanh: mả và mã đọc như nhau.

Cách các thanh được phát âm (cao, thấp, gãy, không gãy) cũng khác giữa các vùng. Chi tiết ở bài Thanh điệu ở các vùng.

Khác biệt về phụ âm đầu

Bảng này cho thấy một điều thú vị: phương ngữ Bắc nhập nhiều phụ âm đầu mà chữ viết còn phân biệt, trong khi phương ngữ Trung, Nam giữ được những phân biệt ấy. Ngược lại, phương ngữ Nam nhập v với d, gi mà phương ngữ Bắc còn giữ. Không vùng nào phát âm "đúng y chữ viết" ở mọi điểm.

Khác biệt về vần và âm cuối

• -n / -ng, -t / -c: phương ngữ Nam nhập lại (vị trí cụ thể tuỳ vần), nên bàn và bàng, mắt và mắc có thể nghe giống nhau. Đây là nguồn của lỗi chính tả kiểu bàn hay bàng, mắc hay mắt.
• Vần có nguyên âm đôi: phương ngữ Nam thường đọc gọn iêu thành gần "iu", ươu thành gần "ưu": hiểu ≈ "hỉu", rượu ≈ "rựu".
• -nh, -ch: ở Nam Bộ, sau một số nguyên âm, -nh và -ch nghe gần -n, -t: tinh gần "tin", xích gần "xít".

Khác biệt về từ vựng

Đây là khác biệt dễ thấy nhất với người nghe. Bảng dưới đưa những cặp quen thuộc; mỗi cột là cách nói thường gặp, không phải duy nhất trong vùng:

Nhiều cặp trong bảng không hẳn là hai từ khác nhau mà là một từ với phạm vi nghĩa khác nhau. Người Bắc vẫn dùng chén, nhưng chỉ cho chén trà, chén rượu nhỏ; người Nam gọi cả cái bát ăn cơm là chén. Người Bắc vẫn nói trái trong trái cây, trái tim, chỉ là dùng quả thường hơn. Ngoài ra, nhiều từ "địa phương" là từ cổ của tiếng Việt chung, nay chỉ còn giữ ở một vùng. Phương ngữ vì vậy cũng là kho lưu trữ lịch sử của tiếng Việt.

Ngữ pháp: gần như chung

Ba vùng phương ngữ khác nhau chủ yếu ở ngữ âm và từ vựng; ngữ pháp về cơ bản là một. Khác biệt đáng kể nằm ở các tiểu từ cuối câu và cách xưng hô: Bắc hay dùng nhé, nhỉ; Nam dùng nha, nghen; Huế dùng hỉ, hè. Câu "Đi nhé!" ở Hà Nội tương ứng "Đi nha!" ở Sài Gòn.

Phương ngữ và chính tả

Chữ Quốc ngữ không dựa trên một giọng duy nhất, nên người vùng nào cũng có chỗ phải học thuộc: người Bắc dễ lẫn tr/ch, s/x, r/d/gi; người Nam dễ lẫn hỏi/ngã, -n/-ng, -t/-c, v/d; người miền Trung dễ lẫn các thanh. Xem bài Phương ngữ và lỗi chính tả.

Không có vùng "chuẩn" và vùng "lệch"

Mỗi phương ngữ là tiếng Việt chuẩn mực của cộng đồng nói nó. Giọng Hà Nội thường được chọn làm cơ sở cho phát âm trên đài truyền hình quốc gia và trong dạy tiếng Việt cho người nước ngoài, nhưng điều đó là quy ước thực dụng, không có nghĩa các giọng khác "sai". Câu hỏi "có giọng chuẩn không" được bàn kỹ ở bài Giọng chuẩn và chuẩn hoá.