Giọng Quảng Nam – Đà Nẵng: nguyên âm biến đổi, từ ngữ vừa Trung vừa Nam

Chỉ cách Huế một con đèo Hải Vân, nhưng giọng Quảng Nam – Đà Nẵng khác giọng Huế đến mức người nghe lần đầu tưởng hai vùng xa nhau cả nghìn cây số. Giọng Quảng — cách người cả nước gọi tắt — nổi tiếng là "khó nghe", "nặng", "lạ" với người vùng khác. Thật ra đó là một giọng có quy luật rất rõ, đứng ở vị trí giao thoa độc đáo giữa phương ngữ Trung và phương ngữ Nam.

Giọng Quảng thuộc vùng phương ngữ nào?

Theo cách chia ba vùng phương ngữ phổ biến, Quảng Nam – Đà Nẵng là điểm khởi đầu của phương ngữ Nam. Ranh giới Trung – Nam thường được đặt ở đèo Hải Vân, đúng chỗ phân chia Huế với Đà Nẵng. Tuy vậy, giọng Quảng giữ nhiều từ ngữ của phương ngữ Trung, nên một số tác giả xếp vùng Nam Trung Bộ (Quảng Nam đến Khánh Hoà) thành một vùng phương ngữ riêng, đứng giữa Trung và Nam Bộ. Cả hai cách nhìn đều có lý; điều quan trọng là thấy giọng Quảng mang tính chuyển tiếp.

Về lịch sử, Quảng Nam là vùng đất người Việt đến định cư từ khoảng thế kỷ 15 trở đi, rồi từ đây tiếp tục tiến vào phương Nam. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tiếng Quảng là một trong những "gốc" quan trọng của tiếng Việt ở các vùng phía nam, bên cạnh những luồng di dân khác.

Dấu hiệu nhận ra ngay: nguyên âm biến đổi

Điều làm giọng Quảng khác biệt nhất không phải thanh điệu hay phụ âm, mà là nguyên âm. Nhiều vần được phát âm với nguyên âm khác hẳn chữ viết. Ví dụ hay được dẫn nhất là chính tên tỉnh: Quảng Nam qua giọng nhiều người Quảng nghe gần như "Quẻng Nôm". Từ ví dụ này có thể thấy hai xu hướng:

• Nguyên âm a trong một số vần như -am được phát âm tròn môi, nghe gần "ô" (Nam → gần "Nôm").
• Nguyên âm a trong một số vần như -ang nghe gần "e" (Quảng → gần "Quẻng").

Mức độ biến đổi khác nhau giữa các huyện và giữa thế hệ: người lớn tuổi ở vùng quê thường có giọng "đậm" hơn, người trẻ ở Đà Nẵng nhẹ hơn nhiều. Đây là những xu hướng, không phải quy tắc tuyệt đối cho mọi từ. Chính sự dịch chuyển nguyên âm này làm người vùng khác "nghe ra chữ này thành chữ kia", trong khi người Quảng nghe nhau hoàn toàn tự nhiên.

Thanh điệu và phụ âm

Về thanh điệu, giọng Quảng giống phương ngữ Nam ở chỗ không phân biệt hỏi – ngã, còn năm thanh. Đường nét các thanh lại có màu riêng, được nhiều người mô tả là "bằng", ít lên xuống, khiến câu nói nghe đều đều và mạnh. Chi tiết so sánh ở bài Thanh điệu ở các vùng.

Về phụ âm đầu và âm cuối, giọng Quảng có nhiều nét chung với phương ngữ Nam: xu hướng nhập một số cặp âm cuối như -n/-ng, -t/-c; âm đầu v ở nhiều người nghe gần d; qu nghe gần "w". Đồng thời nhiều người Quảng vẫn giữ phân biệt tr/ch, s/x.

Bảng cho thấy rõ vị trí "bản lề" của giọng Quảng: từ chỉ định giống Huế, từ chỉ đồ vật giống miền Nam, còn nguyên âm thì có dấu ấn riêng không lẫn với vùng nào.

Từ ngữ: nửa Trung nửa Nam

Người Quảng dùng nhiều từ của phương ngữ Trung: mô (đâu), tê (kia), răng (sao), rứa (thế), ni (này), nớ (ấy), chừ (bây giờ), mạ (mẹ). Câu "Đi mô rứa?" ở Đà Nẵng cũng tự nhiên như ở Huế.

Đồng thời, kho từ chỉ sự vật thường ngày lại giống miền Nam: heo (lợn), chén (bát), trái (quả), bắp (ngô), mần (làm), ưng (thích). Người Quảng nói "Mần chi rứa?" — vừa có mần của miền Nam, vừa có chi, rứa của miền Trung.

Đi xuống phía nam, sang Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, giọng tiếp tục thay đổi: Quảng Ngãi có nét gần giọng Quảng Nam nhưng không hoàn toàn giống; Bình Định – Phú Yên có từ nẫu (người ta, họ) nổi tiếng. Mỗi tỉnh Nam Trung Bộ là một mảnh riêng của bức tranh chuyển tiếp từ Trung vào Nam.

Giọng Quảng trong văn hoá

Giọng Quảng gắn với nghệ thuật bài chòi — lối diễn xướng dân gian của vùng duyên hải miền Trung, nơi người "hô" dùng giọng địa phương để xướng các câu thai, câu hát. Món ăn nổi tiếng nhất của vùng, mì Quảng, mang luôn tên đất. Với nhiều người Quảng xa quê, giọng nói là thứ giữ lại lâu nhất, và nghe một câu "răng rứa" giữa phố đông là đủ nhận ra đồng hương.

Một đoạn hội thoại mẫu

Đoạn dưới viết theo chính tả chuẩn (không ghi lại nguyên âm biến đổi), nhưng dùng từ ngữ quen thuộc của người Quảng:

— Bữa ni mi đi mô rứa?

— Tau ra chợ mua ít trái cây với miếng thịt heo. Mạ dặn mần mì cho cả nhà.

— Răng không rủ tau đi với?

— Thì chừ đi nờ, đứng đó mần chi!

Dịch sang tiếng phổ thông: "Hôm nay mày đi đâu thế? — Tao ra chợ mua ít hoa quả với miếng thịt lợn. Mẹ dặn làm mì cho cả nhà. — Sao không rủ tao đi cùng? — Thì bây giờ đi đi, đứng đó làm gì!" Chỉ bốn câu mà đã có đủ từ chỉ định kiểu Trung (ni, mô, rứa, răng, chừ) lẫn từ chỉ sự vật kiểu Nam (trái, heo, mần). Khi nghe thật, người Quảng còn "phủ" lên đó những nguyên âm biến đổi, nên người ngoài càng khó nghe hơn đọc.

Giọng Quảng và chính tả

Từ các đặc điểm trên, người Quảng dễ gặp khó ở: dấu hỏi – ngã (vì nói như nhau), âm cuối -n/-ng, -t/-c, và đôi khi nguyên âm (vì phát âm khác chữ viết). Nhưng vì chữ viết không đổi theo giọng, chỉ cần nhớ rằng "Quẻng Nôm" vẫn viết là Quảng Nam. Mẹo tổng hợp cho từng vùng có ở bài Phương ngữ và lỗi chính tả.

Nghe hiểu giọng Quảng

1. Chuẩn bị tai cho nguyên âm: khi nghe một từ "lạ", thử đổi "ô" thành "a", "e" thành "a" xem có ra từ quen không.
2. Nhận diện từ chỉ định mô, tê, ni, nớ, rứa, răng — giống như khi nghe giọng Huế.
3. Dựa vào ngữ cảnh thay vì thanh điệu.
4. Tôn trọng: giọng Quảng là tiếng Việt chuẩn mực của người Quảng. Bắt chước để chọc ghẹo là thiếu tế nhị, dù đôi khi người Quảng tự đùa về giọng mình.

Đặt cạnh giọng láng giềng phía bắc ở bài Giọng Huế sẽ thấy rõ con đèo Hải Vân đã chia đôi hai thế giới âm thanh như thế nào.