Quy tắc viết hoa trong tiếng Việt: đầu câu, tên người, địa danh, cơ quan, tác phẩm
Khi nào viết hoa trong tiếng Việt: đầu câu, tên người, địa danh, tên cơ quan tổ chức, ngày lễ, tác phẩm; kèm các lỗi phổ biến như viết hoa mọi chữ trong tiêu đề.
Nội dung bài
Hai lý do để viết hoa
Tiếng Việt viết hoa vì hai lý do khác nhau, và hầu hết lỗi viết hoa bắt nguồn từ việc lẫn hai lý do này:
- Viết hoa để đánh dấu vị trí: chữ đầu câu, đầu đoạn, đầu lời dẫn trực tiếp. Chữ được viết hoa vì đứng ở chỗ mở đầu, không phải vì nó đặc biệt.
- Viết hoa để đánh dấu tên riêng: tên người, tên đất, tên tổ chức, tên tác phẩm… Chữ được viết hoa vì nó là (một phần của) tên gọi riêng của một đối tượng duy nhất.
Ngoài hai trường hợp này, tiếng Việt không viết hoa để nhấn mạnh hay để tỏ ra trang trọng. Viết "Quý Khách Hàng", "Sản Phẩm Chất Lượng Cao" là theo thói quen của tiêu đề tiếng Anh, không phải quy tắc tiếng Việt.
Viết hoa theo vị trí
- Đầu câu: chữ cái đầu tiên của câu, kể cả sau dấu chấm, chấm hỏi, chấm than, dấu chấm lửng khi kết thúc câu.
- Đầu lời dẫn trực tiếp: sau dấu hai chấm mở lời nói của nhân vật, đặt trong ngoặc kép hoặc sau gạch đầu dòng: Mẹ dặn: "Nhớ về sớm nhé."
- Đầu các ý liệt kê khi mỗi ý là một câu độc lập. Nếu các ý chỉ là cụm từ nối tiếp câu dẫn, nhiều văn bản viết thường sau dấu hai chấm.
- Đầu dòng thơ: thơ truyền thống viết hoa đầu mỗi dòng. Thơ hiện đại có khi chỉ viết hoa đầu câu, đó là lựa chọn của tác giả.
Sau dấu hai chấm mà không phải lời dẫn trực tiếp, thường không viết hoa: Cần chuẩn bị ba thứ: bút, thước và giấy nháp. Cách dùng các dấu câu xem chi tiết ở bài dấu câu trong tiếng Việt.
Tên người
Tên người Việt
Viết hoa chữ cái đầu của tất cả các âm tiết trong họ, tên đệm và tên, không dùng gạch nối: Nguyễn Văn An, Trần Thị Bích Ngọc, Lê Hoàng Phúc. Tên hiệu, bút danh, tên gọi khác cũng viết hoa toàn bộ âm tiết: Nguyễn Du, Xuân Diệu, Tú Xương.
Khi một danh từ chung được dùng như tên riêng của một nhân vật cụ thể, nó được viết hoa: Thánh Gióng, Bà Triệu, Sơn Tinh, Thuỷ Tinh, Thạch Sanh. Còn các từ chỉ quan hệ, chức danh đứng trước tên thì viết thường: ông Nam, chị Lan, thầy Hùng, giám đốc Minh.
Tên người nước ngoài và người dân tộc thiểu số
Có ba cách: đọc theo âm Hán Việt (viết như tên Việt: Khổng Tử, Lỗ Tấn), phiên âm theo cách đọc (viết hoa chữ đầu mỗi thành phần, nối các âm tiết trong cùng thành phần bằng gạch nối: Vích-to Huy-gô), hoặc giữ nguyên chữ Latinh gốc (Victor Hugo, Shakespeare). Tên người dân tộc thiểu số ở Việt Nam cũng viết hoa chữ đầu mỗi thành phần tên. Chi tiết và cách chọn xem bài viết tên riêng nước ngoài.
Địa danh
Tên địa lý Việt Nam viết hoa chữ cái đầu của mọi âm tiết tạo thành tên: Hà Nội, Đà Nẵng, Cà Mau, Phú Quốc, Hạ Long.
Từ chỉ loại địa danh (tỉnh, thành phố, huyện, xã, sông, núi, hồ, biển, đảo…) đứng trước tên riêng thì viết thường: tỉnh Nghệ An, sông Hồng, núi Bà Đen, đảo Phú Quốc.
Khi danh từ chung đã hoà vào tên và thành một phần không tách được của tên riêng, nó được viết hoa: Cửa Lò, Vũng Tàu, Cầu Giấy, Hồ Gươm. So sánh hồ Tây và Hồ Tây: cả hai cách đều gặp, vì người viết hiểu "hồ" là danh từ chung (hồ tên là Tây) hay là một phần của tên. Thông lệ phổ biến là: nếu bỏ danh từ chung đi mà tên vẫn đứng được (Nghệ An, Hồng trong "sông Hồng") thì viết thường danh từ chung; nếu bỏ đi tên không còn nghĩa (Lò, Tàu) thì viết hoa.
Từ chỉ phương hướng ghép thành tên vùng thì viết hoa: Bắc Bộ, Nam Bộ, Tây Nguyên, Tây Bắc, Đông Nam Á. Nhưng khi chỉ hướng thông thường thì viết thường: đi về phía tây, gió mùa đông bắc. Ghép với "miền" thì viết thường chữ miền: miền Bắc, miền Trung, miền Tây.
Trong văn bản hành chính, khi danh từ chung chỉ đơn vị hành chính đi với chữ số hoặc với tên người, tên sự kiện, người ta thường viết hoa cả danh từ chung: Quận 1, Phường 12, Thành phố Hồ Chí Minh.
Tên cơ quan, tổ chức
Quy tắc phổ biến: viết hoa chữ cái đầu của từ đầu tiên và chữ đầu của các từ hoặc cụm từ chỉ loại hình, chức năng, lĩnh vực của tổ chức, cùng với mọi tên riêng bên trong:
| Viết đúng | Phân tích |
|---|---|
| Bộ Giáo dục và Đào tạo | Bộ (loại hình) · Giáo dục, Đào tạo (lĩnh vực, viết hoa chữ đầu mỗi cụm) |
| Trường Đại học Bách khoa Hà Nội | Trường · Đại học · Bách khoa · Hà Nội (địa danh) |
| Ngân hàng Nhà nước Việt Nam | Ngân hàng · Nhà nước · Việt Nam |
| Bệnh viện Nhi Trung ương | Bệnh viện · Nhi · Trung ương |
| Công ty Cổ phần Sữa Việt Nam | Công ty · Cổ phần · Sữa · Việt Nam |
Lỗi hay gặp là viết hoa mọi âm tiết ("Bộ Giáo Dục Và Đào Tạo") hoặc viết thường toàn bộ ("bộ giáo dục và đào tạo"). Khi nhắc lại bằng tên gọi tắt dạng danh từ chung, viết thường: Bộ Giáo dục và Đào tạo vừa ban hành… Theo bộ này…
Ngày lễ, sự kiện, danh hiệu, tác phẩm
- Ngày lễ, tết: viết hoa chữ đầu của âm tiết tạo thành tên gọi: Tết Nguyên đán, Tết Trung thu, Ngày Nhà giáo Việt Nam. Chữ tết dùng như danh từ chung (ăn tết, tết nhất) thì viết thường.
- Danh hiệu: viết hoa chữ đầu của các thành phần: Nghệ sĩ Nhân dân, Nhà giáo Ưu tú, Anh hùng Lao động.
- Tên tác phẩm, sách, bài hát: viết hoa chữ đầu tiên và các tên riêng trong đó, đặt trong ngoặc kép hoặc in nghiêng: Truyện Kiều, Dế Mèn phiêu lưu ký (Dế Mèn là tên nhân vật nên viết hoa), "Quê hương".
- Thiên thể: khi dùng làm tên riêng trong thiên văn học thì viết hoa (Trái Đất quay quanh Mặt Trời); trong lời nói thường ngày chỉ hiện tượng thì nhiều người viết thường (mặt trời mọc, ánh trăng).
Tiêu đề và các lỗi viết hoa phổ biến
Tiêu đề tiếng Việt chỉ viết hoa chữ đầu tiên và tên riêng, giống một câu bình thường: Hướng dẫn sử dụng máy giặt, không phải "Hướng Dẫn Sử Dụng Máy Giặt". Kiểu viết hoa mọi chữ (title case) là quy ước của tiếng Anh; dùng trong tiếng Việt làm văn bản trông thiếu chuẩn mực và khó phân biệt đâu là tên riêng.
| Lỗi | Sửa | Lý do |
|---|---|---|
| Kính gửi Quý Khách Hàng | Kính gửi quý khách hàng | không viết hoa để tỏ trang trọng |
| Thành Phố Đà Nẵng | thành phố Đà Nẵng | danh từ chung chỉ loại viết thường |
| sông hồng, hà nội | sông Hồng, Hà Nội | tên riêng phải viết hoa |
| Ủy Ban Nhân Dân | Ủy ban nhân dân | chỉ viết hoa chữ đầu của tên loại cơ quan |
| người Việt nam, tiếng việt | người Việt Nam, tiếng Việt | "Việt Nam", "Việt" là tên riêng |
Lưu ý: tên ngôn ngữ và dân tộc trong tiếng Việt viết thường chữ "tiếng", "người", "dân tộc" và viết hoa phần tên: tiếng Việt, tiếng Anh, người Tày, dân tộc Ê Đê — khác với tiếng Anh viết hoa cả "English". Viết số, ngày tháng và chữ viết tắt có bài riêng: cách viết số, ngày tháng, chữ viết tắt.
Hỏi đáp nhanh
Tiêu đề tiếng Việt có phải viết hoa tất cả các chữ không?
Không. Tiêu đề tiếng Việt chỉ viết hoa chữ đầu tiên và các tên riêng, như một câu bình thường. Viết hoa mọi chữ là thói quen vay từ tiêu đề tiếng Anh.
Viết "Bộ Giáo dục và Đào tạo" hay "Bộ Giáo Dục Và Đào Tạo"?
Viết Bộ Giáo dục và Đào tạo. Tên cơ quan chỉ viết hoa chữ đầu của từ chỉ loại hình và chữ đầu của mỗi cụm từ chỉ lĩnh vực, không viết hoa mọi âm tiết.
"sông Hồng" hay "Sông Hồng"?
Thông thường viết sông Hồng, vì sông là danh từ chung chỉ loại, còn Hồng mới là tên riêng. Danh từ chung chỉ viết hoa khi đã thành bộ phận không tách được của tên, như Cửa Lò, Vũng Tàu.
Có viết hoa sau dấu hai chấm không?
Chỉ viết hoa khi sau dấu hai chấm là lời dẫn trực tiếp hoặc một câu độc lập. Nếu sau dấu hai chấm là một danh sách hoặc phần giải thích nối tiếp thì viết thường.
Viết "tiếng việt" bằng chữ thường có được không?
Không. Việt là tên riêng nên phải viết hoa: tiếng Việt, người Việt. Chữ tiếng và người là danh từ chung nên viết thường.