Phân biệt s và x: mẹo âm đệm, từ láy, tên cây con vật và các cặp dễ nhầm

s và x: hai chữ, ở nhiều nơi chỉ còn một âm

Về nguồn gốc, s và x ghi hai âm khác nhau. x là âm xát đầu lưỡi, giống "s" trong tiếng Anh see. s vốn là âm uốn lưỡi (đầu lưỡi cong lên phía vòm), nghe "nặng" hơn. Ở giọng Hà Nội và phần lớn miền Bắc, hai âm này đã nhập làm một: sa và xa, sinh và xinh đọc y hệt. Một số vùng ở miền Trung và một bộ phận người nói miền Nam vẫn phát âm s uốn lưỡi, nên nghe ra được sự khác biệt, nhưng ngay cả ở đó, nhiều người nói nhanh cũng không giữ đều.

Vì tai không còn là chỗ dựa chắc, người viết cần mẹo. Tin tốt là cặp s/x có vài quy luật khá vững, nhất là quy luật về âm đệm và về từ láy. Tin xấu là một số lượng lớn từ thông dụng vẫn phải nhớ theo nghĩa. Bài này đi từ mẹo chắc nhất đến mẹo chỉ mang tính xu hướng.

Mẹo 1: vần có âm đệm thường đi với x

Âm đệm là chữ o hoặc u đọc lướt, tròn môi, đứng trước nguyên âm chính, như trong các vần oan, oa, oe, uân, uyên. Chữ x đi với âm đệm rất tự nhiên:

• xoa, xoá, xoài, xoan, xoay, xoắn, xoăn, xoè, xoẹt
• xuân, xuất, xuyên, xuề xoà, xuể (không xuể)

Chữ s đi với âm đệm chỉ trong một nhóm nhỏ, nên học thuộc nhóm ngoại lệ này là xong:

• kiểm soát, soát vé; soạn bài, biên soạn; sột soạt
• suy nghĩ, suy luận, suy yếu; nguyên soái, thống soái; năng suất, suất ăn, lãi suất; hen suyễn

Từ khoá giúp nhớ: "soát, soạn, soạt, soái, suy, suất, suyễn". Ngoài bảy tiếng này (và vài biến thể ít dùng), gặp vần có âm đệm cứ viết x. Đặc biệt cần chú ý cặp suất / xuất, vì cả hai đều có âm đệm. Phân theo nghĩa: suất là phần, tỉ lệ (suất cơm, lãi suất, hiệu suất); xuất là đưa ra, đi ra (xuất khẩu, xuất bản, xuất hiện, đề xuất, sản xuất).

Mẹo 2: từ láy

Láy âm đầu: cùng chữ

Từ láy lặp âm đầu luôn giữ nguyên một chữ cho cả hai tiếng:

• s – s: sạch sẽ, sáng sủa, san sát, sừng sững, sẵn sàng, sụt sùi, sần sùi, sột soạt
• x – x: xôn xao, xa xôi, xì xào, xinh xắn, xanh xao, xúm xít, xào xạc, xấu xa

Láy vần với l: chỉ có x

Một mẹo đáng giá: trong từ láy vần mà tiếng đầu bắt đầu bằng l, tiếng sau thường là x, gần như không bao giờ là s: lao xao, lăng xăng, loà xoà, loăng xoăng, liểng xiểng, lít xít. Nghe "l… s…" trong một từ láy kiểu này thì gần như chắc là x.

Mẹo 3: tên cây, con vật nghiêng về s; tên món ăn hay gặp x

Đây là xu hướng, có ngoại lệ, nhưng giúp được khá nhiều khi phân vân:

Nhóm từ chỉ động tác dùng tay, dao, dụng cụ cũng hay gặp x: xé, xẻ, xới, xúc, xay, xâu, xắn, xỏ, xếp. Đây chỉ là hệ quả của vốn từ, không phải luật — sửa, sắp, sàng, sấy cũng là động tác mà viết s. Khi các mẹo cho kết quả trái nhau, hãy tin mẹo âm đệm và mẹo từ láy trước, vì hai mẹo này ít ngoại lệ hơn hẳn mẹo theo nhóm nghĩa.

Mẹo 4: nhớ theo nghĩa — bảng cặp dễ nhầm

Với từ Hán Việt, cả s và x đều có (sinh, sơn, sĩ, sự / xã, xuất, xung, xích), không có quy tắc thanh điệu như cặp d/gi. Cách chắc nhất là gắn chữ với nghĩa:

Lưu ý hai cụm hay sai trên giấy tờ: chia sẻ (không phải "chia xẻ") vì nghĩa là cùng hưởng, cùng gánh; còn xẻ là bổ, cắt dọc (xẻ gỗ, xẻ rãnh). Và xử lí (không phải "sử lí") vì xử là giải quyết, phân xử; còn sử là dùng hoặc là sử sách.

Từ ghép một s một x: hay viết sai cả hai tiếng

Nhiều từ ghép có một tiếng s và một tiếng x, nên người viết dễ "đồng bộ hoá" sai, ví dụ sắp xếp (s rồi x — hai tiếng khác nhau, không phải láy) thường bị viết nhầm thành "xắp xếp" hay "sắp sếp". Cách nhớ: sắp nghĩa là bày theo thứ tự (sắp hàng, sắp chữ), xếp là đặt chồng, đặt vào chỗ (xếp hàng, xếp quần áo). Cụm sắp xếp ghép hai nghĩa đó, nên giữ đúng mỗi tiếng một chữ. Tương tự sản xuất: sản là sinh ra, xuất là đưa ra.

Bảng dưới gom những từ hai tiếng hay bị viết sai nhất trên mạng xã hội và cả trong văn bản hành chính:

Nhìn bảng có thể thấy hai mẹo đầu bài tự kiểm tra lẫn nhau: xuyến có âm đệm nên phải là x, kéo theo xao trong từ láy cũng là x.

Muốn biết vùng nào hay lẫn s/x và vì sao, xem bài giọng địa phương và lỗi chính tả. Cặp phụ âm uốn lưỡi còn lại là ch/tr, có mẹo riêng ở bài phân biệt ch và tr.