Đặt dấu thanh ở đâu: hoà hay hòa, thuỷ hay thủy — kiểu cũ và kiểu mới
Quy tắc đặt dấu thanh tiếng Việt: kiểu cũ (hòa, thủy) và kiểu mới (hoà, thuỷ) khác nhau ở đâu, các trường hợp hai kiểu giống nhau và những lỗi sai thật như gìa, qủa.
Nội dung bài
Dấu thanh thuộc về cả âm tiết, nhưng phải đặt lên một chữ
Về âm, thanh điệu là đặc trưng của cả âm tiết: khi đọc hoà, cả âm tiết đi xuống thấp, không riêng chữ o hay chữ a. Nhưng khi viết, dấu thanh phải đặt lên một chữ cái nguyên âm cụ thể. Với âm tiết chỉ có một nguyên âm (má, bò, cửa) thì không có gì phải bàn. Rắc rối nảy sinh khi âm tiết có hai, ba chữ nguyên âm đứng cạnh nhau.
Hiện nay tồn tại hai cách đặt dấu, quen gọi là kiểu cũ (hay kiểu truyền thống) và kiểu mới. Cả hai đều đang được dùng trong sách báo, từ điển và văn bản; không kiểu nào bị coi là sai chính tả. Điều đáng biết là hai kiểu chỉ khác nhau ở một nhóm rất nhỏ vần, còn phần lớn các trường hợp thì giống hệt nhau.
Hai kiểu khác nhau ở đâu: oa, oe, uy không có âm cuối
Hai kiểu chỉ khác nhau ở các vần oa, oe, uy khi không có gì đứng sau (không phụ âm cuối, không bán nguyên âm cuối):
| Kiểu cũ (dấu trên chữ thứ nhất) | Kiểu mới (dấu trên âm chính) |
|---|---|
| hòa, hóa, tọa, khóa, lõa | hoà, hoá, toạ, khoá, loã |
| khỏe, lòe, xòe, chóe | khoẻ, loè, xoè, choé |
| thủy, lũy, túy, hủy, tùy | thuỷ, luỹ, tuý, huỷ, tuỳ |
Lưu ý: quý, quỹ, quỳ thì cả hai kiểu đều đặt dấu trên y, vì chữ qu được coi là một khối phụ âm. Chỉ khi chữ u đứng sau một phụ âm khác (h, l, t, th, kh…) thì mới có hai cách viết.
Khi có phụ âm cuối, hai kiểu lại trùng nhau, dấu đặt trên chữ thứ hai: hoàng, khoảng, toán, xoẹt, huỳnh, quyết. Viết "hòang" hay "thủyền" là sai theo cả hai kiểu.
Cơ sở của mỗi kiểu
Kiểu cũ: quy tắc theo vị trí chữ
Kiểu cũ dựa trên một quy tắc hình thức, dễ áp dụng bằng mắt:
- Nếu trong các nguyên âm có chữ mang dấu phụ (ă, â, ê, ô, ơ, ư), đặt dấu thanh lên chữ đó: huế, thuở, tuổi, người.
- Nếu âm tiết kết thúc bằng hai chữ nguyên âm (không có phụ âm cuối), đặt dấu lên chữ nguyên âm thứ nhất: mái, hòa, thủy, mía, của.
- Nếu có phụ âm cuối, hoặc có ba chữ nguyên âm, đặt dấu lên chữ nguyên âm thứ hai: hoàng, toán, ngoài, khuỷu.
Kiểu mới: dấu đặt trên âm chính
Kiểu mới dựa trên phân tích ngữ âm: âm tiết có âm đệm (o, u đọc lướt, tròn môi) và âm chính (nguyên âm làm hạt nhân). Dấu thanh luôn đặt trên âm chính. Trong hoa, o là âm đệm, a là âm chính, nên viết hoà. Trong thuy, u là âm đệm, y là âm chính, nên viết thuỷ. Cách này nhất quán với các vần có phụ âm cuối (hoàng cũng đặt trên a).
Ưu điểm của kiểu mới là một quy tắc duy nhất, khớp với cách phân tích âm tiết trong ngữ âm học (xem âm đệm). Ưu điểm của kiểu cũ là quen mắt với nhiều thế hệ, xuất hiện dày đặc trong sách in lâu năm, giấy tờ và tên riêng.
Những trường hợp hai kiểu giống nhau
Phần lớn tình huống đặt dấu không có tranh cãi. Bảng dưới gom những vần hay khiến người viết lúng túng, kèm vị trí dấu đúng theo cả hai kiểu:
| Vần | Dấu đặt trên | Ví dụ | Giải thích |
|---|---|---|---|
| ai, ao, au, ay, oi, ôi, ơi, ui, ưu… | chữ thứ nhất | mái, cháo, sáu, máy, tối, núi, cứu | i, o, u, y ở cuối là bán nguyên âm cuối |
| ia, ua, ưa (không âm cuối) | chữ thứ nhất | mía, của, mưa | đây là nguyên âm đôi iê, uô, ươ viết tắt; a chỉ là nửa sau |
| iê, yê, uô, ươ (có âm cuối) | chữ thứ hai | tiến, yến, muốn, được, thuyền | dấu đặt trên ê, ô, ơ |
| ươi, uôi, iêu, yêu | chữ thứ hai | người, tuổi, hiếu, yếu | dấu trên ơ, ô, ê |
| oai, oay, uây, uyu | chữ thứ hai | ngoài, xoáy, khuấy, khuỷu | dấu trên a, â, y |
| uê, uơ | chữ có dấu phụ | huệ, thuở | ê, ơ mang dấu |
| qu + nguyên âm, gi + nguyên âm | nguyên âm sau qu, gi | quả, quý, già, giữa | qu, gi là phụ âm đầu |
Hãy chú ý cặp của và quả. Nhìn bề ngoài cả hai đều là "u + a", nhưng trong của, ua là nguyên âm đôi (u là phần chính), còn trong quả, qu là phụ âm đầu, a là âm chính. Vì thế dấu nằm ở hai chỗ khác nhau. Tương tự, mía (ia là nguyên âm đôi) khác già (gi là phụ âm đầu, a là âm chính).
Những lỗi sai thật, không phải "kiểu"
Ngoài nhóm oa, oe, uy, đặt dấu chỗ khác đều là lỗi. Những lỗi hay gặp nhất:
| Viết sai | Viết đúng | Nguyên nhân |
|---|---|---|
| gìa | già | coi i của gi là nguyên âm |
| qủa, qúy | quả, quý | coi u của qu là nguyên âm |
| hòang, tòan | hoàng, toàn | áp quy tắc hai nguyên âm cho vần có âm cuối |
| ngòai, xóay | ngoài, xoáy | ba chữ nguyên âm thì dấu ở chữ giữa |
| múôn, đựơc | muốn, được | dấu phải nằm trên ô, ơ |
| caí, maý | cái, máy | i, y cuối là bán nguyên âm, không mang dấu |
Lưu ý trường hợp gìn (giữ gìn) và gì: ở đây chữ i vừa thuộc gi vừa làm nguyên âm, nên dấu nằm trên i là đúng. Chỉ khi sau gi còn nguyên âm khác (a, ư, ơ…) thì dấu mới chuyển sang nguyên âm đó.
Ba câu hỏi để tự kiểm tra
Khi phân vân một âm tiết, trả lời lần lượt:
- Có chữ nào mang dấu phụ (ă, â, ê, ô, ơ, ư) không? Có thì đặt dấu thanh lên chữ đó, xong: tuổi, người, khuấy, thuở.
- Chữ đầu có phải qu hoặc gi không? Nếu phải, bỏ qu, gi ra rồi xét phần còn lại như một âm tiết không phụ âm đầu: quả xét như ả, giữa xét như ữa.
- Có phải vần oa, oe, uy không có âm cuối không? Nếu phải, chọn kiểu của mình (hòa hay hoà). Nếu không, đặt dấu trên chữ thứ hai khi có âm cuối hoặc ba nguyên âm, trên chữ thứ nhất khi chỉ có hai nguyên âm.
Chọn kiểu nào khi viết
- Nhất quán trong một văn bản: đừng viết "hòa bình" ở trang một và "hoà bình" ở trang ba.
- Theo quy định của nơi mình viết: nhiều toà soạn, nhà xuất bản, cơ quan có quy chuẩn trình bày riêng.
- Tên riêng theo giấy tờ: người tên Thủy và người tên Thuỷ nên được ghi đúng như trên giấy khai sinh, vì khác biệt này có thể gây rắc rối khi đối chiếu hồ sơ điện tử.
- Với dữ liệu, tìm kiếm: máy tính coi "hòa" và "hoà" là hai chuỗi ký tự khác nhau. Khi xây dựng cơ sở dữ liệu, ô tìm kiếm hay danh bạ, nên chuẩn hoá về một kiểu, hoặc cho tìm được cả hai.
Hầu hết bộ gõ tiếng Việt phổ biến đều có tuỳ chọn chọn kiểu đặt dấu (thường ghi dạng "oà, uý" hay "òa, úy"). Chi tiết về bộ gõ và bảng mã xem bài gõ tiếng Việt trên máy tính. Chuyện viết i hay y (lí hay lý, kĩ hay kỹ) là một câu hỏi khác, có bài riêng: viết i hay y.
Hỏi đáp nhanh
Viết "hòa" hay "hoà" mới đúng?
Cả hai đều đúng. Hòa là kiểu đặt dấu cũ, dấu trên chữ đầu khi vần oa không có âm cuối; hoà là kiểu mới, dấu trên âm chính a. Nên dùng một kiểu thống nhất trong cả văn bản.
Hai kiểu đặt dấu khác nhau ở những vần nào?
Chỉ ở ba vần oa, oe, uy khi không có âm cuối, ví dụ hòa và hoà, khỏe và khoẻ, thủy và thuỷ. Các trường hợp còn lại hai kiểu đặt dấu giống nhau.
Viết "qủa" có được coi là kiểu cũ không?
Không, đó là lỗi. Chữ qu được coi là phụ âm đầu nên dấu luôn đặt trên nguyên âm sau nó: quả, quý, quyết. Tương tự phải viết già chứ không viết gìa.
Vì sao "của" đặt dấu trên u còn "quả" đặt dấu trên a?
Trong của, ua là nguyên âm đôi và u là phần chính nên mang dấu. Trong quả, qu là phụ âm đầu và a là âm chính duy nhất nên dấu đặt trên a.
Tên trên giấy tờ là Thủy thì có được viết Thuỷ không?
Về chính tả hai cách viết tương đương, nhưng tên riêng nên ghi đúng như giấy tờ gốc để tránh sai lệch khi đối chiếu hồ sơ, nhất là trên hệ thống máy tính.