Phân biệt l và n: cách phát âm, mẹo âm đệm, từ láy và cặp từ dễ nhầm

l và n khác nhau ở đâu

l và n đều phát âm bằng đầu lưỡi chạm vào lợi trên, nên vị trí trong miệng gần như giống nhau. Chỗ khác nằm ở đường đi của luồng hơi:

• Với n, ngạc mềm hạ xuống, hơi đi ra đằng mũi. n là âm mũi, giống m, ng, nh.
• Với l, đường lên mũi đóng lại, hơi thoát ra hai bên lưỡi. l là âm bên.

Ở giọng chuẩn của mọi vùng, hai âm này phân biệt rõ ràng: lo (lo lắng) và no (ăn no) là hai từ khác hẳn. Tuy nhiên ở một số địa phương thuộc đồng bằng và trung du Bắc Bộ, người nói có thể dùng lẫn hai âm, hoặc dùng một âm trung gian cho cả hai. Đây là đặc điểm địa phương của giọng nói, không phải khiếm khuyết; nhưng khi viết, chữ l và chữ n phải tách bạch, và khi cần nói trước đông người (dạy học, dẫn chương trình, phát thanh), nhiều người muốn luyện để phân biệt.

Thử nghiệm bịt mũi: tự kiểm tra cách mình phát âm

Vì khác biệt nằm ở đường hơi qua mũi, có một cách kiểm tra rất đơn giản: bóp nhẹ hai cánh mũi rồi đọc.

• Đọc "la, lo, lên" khi bịt mũi: âm thanh gần như không đổi, vì hơi vốn không đi qua mũi.
• Đọc "na, no, nên" khi bịt mũi: âm bị nghẹt, nghe như bị cảm, có khi không phát ra được trọn âm, vì đường hơi bị chặn.

Nếu khi bịt mũi mà đọc lo cũng bị nghẹt, nghĩa là mình đang phát âm l thành n (hoặc có pha âm mũi). Luyện bằng cách đặt đầu lưỡi lên lợi trên, giữ mũi bịt, rồi cố đọc "la" cho trong; khi đã quen thì bỏ tay ra. Với n thì ngược lại: phải cảm thấy rung ở sống mũi. Luyện từng cặp tối thiểu như lo – no, lên – nên, lặng – nặng trong vài phút mỗi ngày hiệu quả hơn luyện cả câu dài.

Mẹo 1: n không đi với âm đệm

Đây là mẹo chắc nhất của cặp l/n. Âm đệm là chữ o hoặc u đọc lướt, tròn môi, đứng trước nguyên âm chính (vần oan, oa, oe, uân, uyên…). Chữ n gần như không bao giờ đi với âm đệm; chữ l thì đi rất nhiều:

• loà, loá, loè loẹt, loan, loạn, loãng, loắt choắt, loay hoay, loanh quanh
• luật, luân, luận, luyện, luyến, luỹ

Ngoại lệ đáng nhớ hầu như chỉ có noãn (noãn bào, noãn sào — từ Hán Việt chỉ trứng, buồng trứng trong sinh học). Vậy khi thấy một tiếng có vần oa, oe, uân, uy, uyên… mà phân vân l hay n, cứ chọn l.

Mẹo 2: từ láy

Láy âm đầu: cùng chữ

Như mọi cặp phụ âm khác, từ láy âm đầu giữ một chữ cho cả hai tiếng:

• l – l: lấp lánh, long lanh, lung linh, lạnh lùng, lóng lánh, lo lắng, lạ lùng, lăn lộn
• n – n: nặng nề, nõn nà, náo nức, nao núng, nắn nót, no nê, nết na, nũng nịu

Láy vần: l hay đứng đầu, n thì không

Trong từ láy vần (hai tiếng khác âm đầu, giống phần vần), l rất hay đứng ở tiếng thứ nhất: lác đác, lẩm bẩm, lúng túng, lấm tấm, lò dò, lơ thơ, lầm bầm, lơ mơ, lom khom. Chữ n hầu như không đứng ở vị trí này. Ngược lại, n có thể đứng ở tiếng thứ hai: khúm núm, khệ nệ; và l cũng có mặt ở tiếng thứ hai trong một số từ: bẽn lẽn, thằn lằn. Vế này vì thế ít giúp phân biệt.

Ứng dụng: nghe một từ láy bắt đầu bằng âm "l/n" mà tiếng sau có âm đầu khác hẳn (lác đác, lúng túng), thì tiếng đầu gần như chắc chắn là l.

Mẹo 3: nhớ theo nghĩa — bảng cặp dễ nhầm

Cặp lên / nên gây lỗi nhiều nhất trong văn viết, vì cả hai đều là từ công cụ xuất hiện dày đặc. Cách thử: nếu thay được bằng "đi lên, hướng lên trên" hoặc "bắt đầu (lên đường)" thì viết lên; nếu thay được bằng "vì thế, do đó" hoặc "trở thành (nên người)" hoặc "cần, phải (nên làm)" thì viết nên. Câu "Vì trời mưa nên đường trơn" và "Mặt trời lên cao" cho thấy hai nghĩa tách bạch.

Mẹo 4: từ Hán Việt và từ thuần Việt

Trong lớp từ Hán Việt, cả l và n đều có, nhưng l đông hơn hẳn: lao, lực, lịch, liên, linh, loại, luận, lượng, lãnh, lễ… còn n gặp ở một số tiếng như nam, nội, năng, niên, niệm, nông, nữ. Khi phân vân giữa l và n ở một tiếng Hán Việt lạ, khả năng là l cao hơn. Đây là xu hướng thống kê, không phải luật — năng lực có cả hai.

Hai cặp Hán Việt hay bị viết nhầm nhất là liên / niên và liệm / niệm. Liên nghĩa là nối liền, cùng nhau: liên tục, liên hệ, liên hoan, liên minh. Niên nghĩa là năm, tuổi: thanh niên, thiếu niên, niên khoá, niên đại, thường niên. Nhầm "thanh liên" hay "niên tục" là lỗi rất dễ thấy. Niệm là nhớ, nghĩ (kỉ niệm, tưởng niệm, quan niệm), còn liệm là bọc thi hài người mất (khâm liệm, tẩm liệm) — viết "kỉ liệm" thì nghĩa trở nên rất không hay.

Một gợi ý khác: tiếng Hán Việt có âm đệm (luận, luật, loại, loạn) thì chắc chắn là l theo mẹo 1; hai mẹo cộng lại giải quyết được phần lớn từ Hán Việt.

Luyện viết và luyện nói song song

• Viết: lập một danh sách ngắn các cặp hay sai của riêng mình (thường chỉ mươi cặp như lên/nên, lỗi/nỗi, lo/no), dán ở chỗ hay nhìn.
• Nói: mỗi ngày đọc to vài câu chứa dày đặc l và n, kiểu "Nàng lên núi lấy lá về nấu nồi nước lá", kết hợp bịt mũi để tự kiểm tra.
• Nghe: nghe bản tin hoặc sách nói giọng chuẩn, nhại lại từng câu.

Vì sao mỗi vùng hay nhầm một kiểu chữ khác nhau (l/n ở một số nơi miền Bắc, hỏi/ngã ở miền Trung và Nam) được giải thích ở bài giọng địa phương và lỗi chính tả. Vị trí của l và n trong hệ thống phụ âm tiếng Việt xem ở bài hệ thống phụ âm đầu.