Gia Định báo và buổi đầu báo chí chữ Quốc ngữ

Trước khi có báo chí, chữ Quốc ngữ là chữ của sách đạo và thư từ trong cộng đồng Công giáo. Chính báo chí đã kéo nó ra khỏi phạm vi ấy, đặt trước mắt người đọc thường mỗi tuần, mỗi ngày. Mốc khởi đầu là Gia Định báo, ra đời năm 1865 ở Sài Gòn — tờ báo chữ Quốc ngữ đầu tiên.

Bối cảnh: vì sao báo chữ Quốc ngữ ra đời ở Nam Kỳ

Nửa sau thế kỷ 19, sau khi chiếm các tỉnh Nam Kỳ, chính quyền thuộc địa Pháp cần một kênh để truyền đạt mệnh lệnh, thông báo đến người Việt. Chữ Hán gắn với triều đình Huế và giới nho sĩ — những người phần lớn bất hợp tác. Chữ Quốc ngữ, với bộ chữ cái Latinh, vừa dễ dạy trong thời gian ngắn, vừa tách người học khỏi truyền thống Hán học. Vì vậy chính quyền đẩy mạnh dạy chữ Quốc ngữ ở Nam Kỳ, và một tờ báo bằng chữ ấy là bước đi tự nhiên.

Cần nhìn thẳng vào động cơ này: buổi đầu, báo chữ Quốc ngữ là công cụ của chính quyền thuộc địa. Điều đáng chú ý là chính những trí thức Việt làm việc trong guồng máy ấy lại biến tờ báo thành nơi nuôi dưỡng văn chương và chữ viết của dân tộc.

Gia Định báo có gì

Gia Định báo mang tính chất công báo: một phần lớn dành cho nghị định, thông báo, tin tức hành chính. Bên cạnh đó, báo đăng tin tức thời sự, bài khảo cứu, thơ văn, truyện kể dân gian, bài phổ biến kiến thức thường thức. Chính phần "không chính thức" này làm nên giá trị văn hoá của tờ báo: lần đầu tiên người Việt đọc được văn xuôi tiếng Việt in thành loạt, về đủ thứ chuyện đời thường.

Trương Vĩnh Ký và Huỳnh Tịnh Của

Hai tên tuổi gắn liền với buổi đầu báo chí và sách chữ Quốc ngữ là Trương Vĩnh Ký và Huỳnh Tịnh Của.

Trương Vĩnh Ký là nhà ngữ học nổi tiếng biết nhiều ngôn ngữ, từng giữ vai trò chủ bút Gia Định báo. Ông viết sách dạy tiếng, phiên âm các truyện Nôm sang chữ Quốc ngữ, và đặc biệt là sưu tầm, kể lại truyện dân gian bằng văn xuôi giản dị trong Chuyện đời xưa — một trong những tập văn xuôi chữ Quốc ngữ sớm và được đọc rộng rãi. Ông cũng chủ trương viết như người ta nói, gần lời ăn tiếng nói hằng ngày.

Huỳnh Tịnh Của cộng tác với báo, viết sách và nhất là soạn bộ từ điển Đại Nam quấc âm tự vị — bộ từ điển tiếng Việt giải thích bằng tiếng Việt, ghi nhiều từ ngữ Nam Bộ. Chữ "quấc" trong tên sách (thay vì "quốc") cho thấy chính tả lúc ấy còn chưa thống nhất và phản ánh cách phát âm của người viết.

Về chính trị, Trương Vĩnh Ký là nhân vật còn nhiều tranh luận vì làm việc cho chính quyền thuộc địa; nhưng về đóng góp cho chữ Quốc ngữ và việc nghiên cứu tiếng Việt, giới chuyên môn đều ghi nhận.

Báo chí đã làm gì cho tiếng Việt

Tạo ra văn xuôi tiếng Việt hiện đại

Văn chương trung đại chủ yếu là văn vần: thơ, phú, truyện thơ lục bát. Báo chí đòi hỏi kể tin, giải thích, tranh luận — những việc cần văn xuôi rõ ràng. Qua hàng chục năm viết báo, câu văn tiếng Việt dần thoát khỏi lối biền ngẫu (câu đối xứng) để trở nên mạch lạc, gần lời nói.

Đưa chính tả đến chỗ thống nhất

Mỗi tờ báo, mỗi người viết ban đầu có cách ghi riêng: quấc hay quốc, i hay y, vị trí dấu thanh. Khi văn bản in ra hàng loạt và được đọc ở nhiều vùng, những khác biệt ấy dần được san bằng. Nhiều vấn đề chính tả đến nay vẫn còn bàn, như i hay y, là dư âm của giai đoạn này.

Đặt từ mới cho khái niệm mới

Báo chí phải nói về kinh tế, chính trị, khoa học, máy móc — những thứ chưa có tên trong tiếng Việt. Người viết báo mượn từ Hán Việt (nhiều từ đi qua tiếng Trung, tiếng Nhật như kinh tế, xã hội), mượn từ tiếng Pháp và phiên âm, hoặc tạo từ mới. Lớp từ vựng hiện đại của tiếng Việt hình thành phần lớn trong môi trường báo chí đầu thế kỷ 20.

Ghi lại tiếng Nam Bộ

Vì ra đời ở Sài Gòn, báo chí buổi đầu dùng nhiều từ ngữ, cách nói Nam Bộ. Đây là tư liệu quý cho việc nghiên cứu phương ngữ Nam thế kỷ 19 — xem thêm Từ ngữ Nam Bộ thường gặp.

Từ Nam ra Bắc: báo chí đầu thế kỷ 20

Bước sang thế kỷ 20, báo chữ Quốc ngữ xuất hiện ở cả Hà Nội và Huế, không chỉ Sài Gòn. Những tờ thường được nhắc tới là Nông cổ mín đàm, Lục tỉnh tân văn ở Nam Kỳ; Đăng cổ tùng báo, Đông Dương tạp chí, Nam Phong tạp chí ở Bắc Kỳ. Tính chất cũng thay đổi: từ công báo của chính quyền, nhiều tờ trở thành diễn đàn của trí thức Việt, nơi dịch sách phương Tây, bàn chuyện cải cách, giới thiệu thơ mới, tiểu thuyết.

Ở Bắc Kỳ, một gương mặt tiêu biểu là Nguyễn Văn Vĩnh, người gắn với Đăng cổ tùng báo và Đông Dương tạp chí. Ông hăng hái cổ vũ chữ Quốc ngữ và dịch nhiều tác phẩm văn học Pháp sang tiếng Việt, như truyện của Alexandre Dumas, Victor Hugo, cùng nhiều tác phẩm khác. Bản dịch của thế hệ này cho người đọc thấy tiếng Việt viết bằng chữ Quốc ngữ đủ sức chuyển tải văn chương thế giới. Ở Nam Phong tạp chí, Phạm Quỳnh và các cộng sự viết nhiều bài khảo cứu, bàn về văn hoá Đông Tây, góp phần lớn vào việc tạo thuật ngữ học thuật bằng tiếng Việt.

Giai đoạn này gắn với tư tưởng của phong trào truyền bá chữ Quốc ngữ: báo chí vừa cần người đọc chữ Quốc ngữ, vừa kêu gọi mọi người học chữ. Đến những năm 1930, báo chữ Quốc ngữ đã là nơi ra đời của cả một nền văn học mới.

Mấy điều thường bị hiểu sai

• "Gia Định báo là báo tư nhân." Không — đó là tờ báo do chính quyền thuộc địa lập ra, có tính chất công báo.
• "Báo chữ Quốc ngữ ngay từ đầu đã phổ biến khắp nước." Không — buổi đầu chủ yếu ở Nam Kỳ, số người đọc được còn ít; phải sang thế kỷ 20 mới lan rộng.
• "Tiếng Việt trên báo xưa giống hệt bây giờ." Không — chính tả, từ vựng, cách đặt câu đều khác đáng kể, nhiều chỗ người đọc hôm nay phải đoán nghĩa.