Từ điển Việt – Bồ – La (1651) và Alexandre de Rhodes: cuốn sách mốc của chữ Quốc ngữ

Năm 1651, ở Rome, một cuốn sách khổ nhỏ in ba thứ tiếng được phát hành: Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum, thường gọi bằng tiếng Việt là Từ điển Việt – Bồ – La. Người đứng tên là giáo sĩ dòng Tên Alexandre de Rhodes. Cùng năm, cũng tại Rome, ông in Phép giảng tám ngày, sách giáo lý hai cột Latinh – Việt. Hai cuốn này là những sách in sớm nhất còn lại dùng chữ Latinh để ghi tiếng Việt một cách hệ thống, nên được coi là mốc của chữ Quốc ngữ.

Tên sách nói lên điều gì

Tên Latinh của cuốn từ điển gồm ba phần, ứng với ba ngôn ngữ:

Thứ tự ấy phản ánh người dùng dự kiến: giáo sĩ châu Âu, phần nhiều đi qua mạng lưới truyền giáo của Bồ Đào Nha, và giới học giả đọc tiếng Latinh. Mục từ tiếng Việt đứng trước, được xếp theo thứ tự chữ cái Latinh — điều chỉ làm được khi tiếng Việt đã được ghi bằng chữ cái.

Alexandre de Rhodes là ai — và không phải là ai

Alexandre de Rhodes quê ở Avignon, thuộc nước Pháp ngày nay. Ông đến Đàng Trong rồi ra Đàng Ngoài truyền giáo trong nửa đầu thế kỷ 17, học tiếng Việt và nhiều lần bị trục xuất. Sau khi rời Việt Nam, ông về châu Âu và lo việc in sách.

Điều cần nói rõ: ông không phải người "sáng chế" chữ Quốc ngữ. Trước ông, các giáo sĩ như Francisco de Pina đã ghi tiếng Việt bằng chữ Latinh; Gaspar do Amaral và Antonio Barbosa đã soạn những bộ từ vựng Việt – Bồ và Bồ – Việt mà nay không còn. Các nhà nghiên cứu cho rằng cuốn từ điển 1651 kế thừa những công trình này, cùng với sự giúp sức của những người Việt dạy tiếng cho giáo sĩ. Công lớn của de Rhodes là tập hợp, hệ thống hoá và đưa ra in ấn — biến những ghi chép rời rạc thành một cuốn sách ai cũng có thể dùng.

Chữ Quốc ngữ năm 1651 khác bây giờ thế nào

Mở cuốn từ điển, người đọc hôm nay nhận ra phần lớn các từ, nhưng cũng gặp những cách viết lạ mắt. Một số khác biệt hay được nhắc:

Những cách ghi này không phải lỗi của người châu Âu. Chúng phản ánh tiếng Việt thế kỷ 17, khi một số phương ngữ còn giữ tổ hợp phụ âm đầu mà ngày nay đã mất. Chữ Nôm cũng có dấu vết tương tự (xem Cách cấu tạo chữ Nôm). Vì vậy cuốn từ điển là nguồn tư liệu quý cho ngành ngữ âm lịch sử.

Ngược lại, có những nét đã khá gần ngày nay. Hệ thống dấu thanh — sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng — cơ bản đã được dùng để phân biệt sáu thanh của tiếng Việt (xem Sáu thanh điệu tiếng Việt). Các chữ ghép như nh, ch và chữ đ có gạch ngang cũng đã xuất hiện. Nguồn gốc từng chữ cái được phân tích ở bài Vì sao viết ph, nh, gi, đ, ư, ơ.

Bên trong cuốn từ điển có gì

• Phần mục từ: từ tiếng Việt viết chữ Latinh có dấu thanh, kèm nghĩa bằng tiếng Bồ Đào Nha và tiếng Latinh, nhiều mục có ví dụ cụm từ, thành ngữ.
• Phần mô tả tiếng Việt: một bản trình bày ngắn bằng tiếng Latinh về chữ cái, dấu thanh và một số đặc điểm ngữ pháp tiếng Việt — có thể coi là một trong những mô tả ngữ pháp tiếng Việt sớm nhất của người châu Âu.
• Từ vựng hai miền: vì tác giả và những người đi trước làm việc ở cả Đàng Trong lẫn Đàng Ngoài, cuốn sách ghi nhận cả từ ngữ của hai vùng.

Phép giảng tám ngày

Cuốn sách in cùng năm là một bộ bài giảng giáo lý chia làm tám ngày, trình bày song song hai cột: bên trái tiếng Latinh, bên phải tiếng Việt. Giá trị ngôn ngữ của nó khác với cuốn từ điển: ở đây tiếng Việt xuất hiện thành câu văn liền mạch, cho thấy cách người thế kỷ 17 đặt câu, dùng hư từ, xưng hô. Đặt hai cuốn cạnh nhau, người nghiên cứu vừa có kho từ, vừa có văn bản để đối chiếu.

Vì sao cuốn từ điển quan trọng

1. Mốc của chữ Quốc ngữ: lần đầu tiên cách ghi tiếng Việt bằng chữ Latinh được cố định trong sách in, có thứ tự chữ cái và quy ước dấu.
2. Tư liệu về tiếng Việt thế kỷ 17: ghi lại phụ âm cổ, từ cổ, nghĩa cổ mà văn bản Nôm cùng thời khó cho thấy rõ cách phát âm.
3. Nền cho các từ điển sau: các từ điển của thế kỷ 18–19 kế thừa và sửa đổi, dẫn dần đến chính tả hiện đại.

Cũng cần đặt cuốn sách đúng bối cảnh: nó được viết để phục vụ truyền giáo, không nhằm tạo chữ viết cho người Việt. Trong hai thế kỷ tiếp theo, chữ Quốc ngữ vẫn chỉ dùng trong cộng đồng Công giáo; phải đến nửa sau thế kỷ 19 với Gia Định báo và đầu thế kỷ 20 với các phong trào khai trí, nó mới thành chữ của số đông.

Những người Việt đứng sau trang sách

Lịch sử thường chỉ ghi tên giáo sĩ, nhưng không người nước ngoài nào tự học được một ngôn ngữ có sáu thanh mà không có thầy bản ngữ. Các giáo sĩ thế kỷ 17 học tiếng Việt từ những người giúp việc, các thầy giảng người Việt và cả trẻ em trong làng. Chính những người này kiểm tra cách nghe, cách ghi, sửa nghĩa từ. Chỉ ít năm sau 1651 đã có những văn bản chữ Quốc ngữ viết tay do chính người Việt soạn, như ghi chép của thầy giảng Bento Thiện, cho thấy hệ chữ mới đã bắt đầu được người bản ngữ sử dụng chứ không chỉ là công cụ của người ngoại quốc.

Đọc cuốn từ điển cần lưu ý gì

• Đừng lấy nghĩa năm 1651 làm nghĩa hôm nay. Nhiều từ đã đổi nghĩa hoặc mất hẳn; cuốn sách là tư liệu lịch sử, không phải chuẩn dùng từ hiện đại.
• Thứ tự chữ cái khác từ điển ngày nay. Vì có tổ hợp như "bl", "tl" và các chữ biến thể, một từ quen có thể nằm ở chỗ không ngờ.
• Cách ghi phản ánh một vùng, một thời. Khi thấy một từ ghi khác lạ, nên tự hỏi đó là cách phát âm cổ, cách phát âm địa phương hay quy ước riêng của người ghi.

Cuốn từ điển ngày nay

Một số bản in năm 1651 vẫn được lưu giữ trong các thư viện lớn ở châu Âu, và bản chụp đã được phổ biến rộng. Ở Việt Nam, cuốn từ điển đã được dịch phần giải nghĩa sang tiếng Việt và in lại, giúp người không biết tiếng Bồ Đào Nha, Latinh vẫn khai thác được. Với người yêu tiếng Việt, lật vài trang cuốn sách này là cách trực quan nhất để thấy chữ viết hôm nay đã đi một chặng đường dài như thế nào — và cũng thấy rằng tiếng nói của cha ông gần bốn thế kỷ trước, phần lớn, vẫn đọc hiểu được.