Tiếp xúc ngôn ngữ: vay mượn, song ngữ, pidgin và creole
Khi các ngôn ngữ gặp nhau: vay mượn từ và cấu trúc, song ngữ và chuyển mã, pidgin và creole như Tok Pisin, vùng ngôn ngữ Đông Nam Á, kèm ví dụ từ tiếng Việt.
Nội dung bài
Khi các ngôn ngữ gặp nhau
Tiếp xúc ngôn ngữ xảy ra khi những cộng đồng nói các ngôn ngữ khác nhau sống gần nhau, buôn bán, kết hôn, học hành hay chịu chung một chính quyền. Qua thời gian, các ngôn ngữ ấy để lại dấu vết trong nhau. Hầu như không có ngôn ngữ nào trên thế giới hoàn toàn "thuần khiết", không chịu ảnh hưởng của ngôn ngữ khác.
Tiếng Việt là một ví dụ rõ: lớp từ Hán Việt hình thành qua nhiều thế kỷ tiếp xúc với tiếng Hán; lớp từ gốc Pháp gắn với giai đoạn có mặt của người Pháp; lớp từ gốc Anh đang hình thành trong thời toàn cầu hoá. Bên cạnh đó là sự tiếp xúc lâu đời với các ngôn ngữ láng giềng như tiếng Tày, Thái, Khmer, Chăm.
Các kết quả của tiếp xúc có thể xếp theo mức độ, từ nhẹ đến sâu: vay mượn từ ngữ, vay mượn cấu trúc, song ngữ trong cộng đồng, hình thành ngôn ngữ mới (pidgin, creole), và có khi một ngôn ngữ bị thay thế hẳn.
Vay mượn: từ ngữ, cấu trúc, âm thanh
Vay mượn từ vựng
Đây là hình thức phổ biến nhất. Có nhiều cách mượn:
| Cách mượn | Mô tả | Ví dụ trong tiếng Việt |
|---|---|---|
| Mượn cả âm lẫn nghĩa | Lấy từ nước ngoài, Việt hoá âm | cà phê, xà phòng, ô tô; quốc gia, giáo dục |
| Giữ nguyên dạng viết | Viết như tiếng gốc, đọc theo thói quen Việt | email, video, marketing |
| Sao phỏng (dịch từng phần) | Dịch từng bộ phận của từ nước ngoài | phần mềm (software), trang chủ (homepage) |
| Mượn nghĩa | Từ có sẵn nhận thêm nghĩa mới từ ngôn ngữ khác | chuột (thiết bị máy tính), mạng (internet) |
Một quy luật được nhiều nhà nghiên cứu ghi nhận: những từ gọi tên sự vật, khái niệm văn hoá mới (đồ ăn, công nghệ, thuật ngữ) dễ được mượn nhất; những từ cơ bản như số đếm, bộ phận cơ thể, đại từ thì khó bị thay thế hơn nhiều. Tuy vậy, khi tiếp xúc đủ sâu và lâu, ngay cả lớp từ cơ bản cũng có thể bị ảnh hưởng: tiếng Việt có hệ thống số đếm Hán Việt song song (nhất, nhị, tam) dùng trong các tổ hợp như đệ nhất, tam giác.
Vay mượn cấu trúc
Ít thấy hơn nhưng có thật. Cấu trúc bị động "được … bởi …" (được viết bởi) được nhiều nhà nghiên cứu xem là chịu ảnh hưởng từ lối dịch các ngôn ngữ châu Âu. Các cấu trúc kiểu "một trong những … nhất" cũng thường được nhắc đến như dấu vết của lối dịch.
Vay mượn chiều ngược lại
Tiếng Việt không chỉ đi mượn. Một số từ tiếng Việt đã vào tiếng Anh như pho (phở), banh mi (bánh mì), ao dai (áo dài). Trong nước, nhiều ngôn ngữ dân tộc thiểu số mượn từ tiếng Việt, nhất là từ chỉ khái niệm hành chính, kỹ thuật, đời sống hiện đại.
Song ngữ, đa ngữ và chuyển mã
Song ngữ là tình trạng một người hoặc một cộng đồng dùng thành thạo hai ngôn ngữ; dùng nhiều hơn thì gọi là đa ngữ. Trên thế giới, người song ngữ, đa ngữ có lẽ còn nhiều hơn người chỉ nói một ngôn ngữ. Ở Việt Nam, rất nhiều người dân tộc thiểu số nói tiếng mẹ đẻ trong gia đình, làng bản và dùng tiếng Việt ở trường học, chợ, cơ quan.
Người song ngữ thường chuyển mã: đổi từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ kia trong cùng cuộc trò chuyện, có khi trong cùng một câu. Ví dụ ở môi trường văn phòng: "Chiều nay mình meeting rồi chốt deadline nhé." Chuyển mã không phải là "nói không sõi" mà thường là lựa chọn có chủ ý: để chỉ đúng một khái niệm chuyên môn, để thể hiện mình thuộc một nhóm, hay đơn giản vì từ đó đến miệng nhanh hơn.
Một hiện tượng gần với song ngữ là sự phân công chức năng giữa các ngôn ngữ trong một xã hội: ngôn ngữ này dùng cho việc trang trọng (hành chính, học thuật), ngôn ngữ kia dùng cho đời thường. Trong lịch sử Việt Nam thời trung đại, văn bản hành chính, thi cử chủ yếu dùng chữ Hán, trong khi lời nói hằng ngày là tiếng Việt; tình trạng ấy kéo dài nhiều thế kỷ và góp phần tạo nên lớp từ Hán Việt đồ sộ.
Pidgin và creole
Pidgin
Pidgin là một ngôn ngữ giao tiếp đơn giản hoá, hình thành khi các nhóm người không có chung ngôn ngữ buộc phải giao tiếp thường xuyên, chẳng hạn ở thương cảng, đồn điền. Đặc điểm của pidgin:
- Không ai nói pidgin như tiếng mẹ đẻ; nó là ngôn ngữ thứ hai của mọi người dùng.
- Phần lớn từ vựng lấy từ một ngôn ngữ chiếm ưu thế (thường là ngôn ngữ của người buôn bán, chủ đồn điền).
- Ngữ pháp được giản lược mạnh: ít hoặc không có biến hình, vốn từ hẹp, dùng nhiều cách nói vòng.
Ở Việt Nam thời Pháp thuộc từng có một thứ tiếng Pháp giản lược dùng giữa người Pháp và một số người Việt làm việc cho họ, dân gian quen gọi là tiếng Tây bồi. Các nhà nghiên cứu coi đây là một dạng pidgin; nó gần như biến mất khi hoàn cảnh xã hội sinh ra nó không còn.
Creole
Khi một pidgin trở thành tiếng mẹ đẻ của thế hệ trẻ em sinh ra trong cộng đồng đó, nó phát triển thành creole: vốn từ mở rộng, ngữ pháp trở nên đầy đủ, ổn định, đủ sức diễn đạt mọi lĩnh vực như bất kỳ ngôn ngữ nào. Hai ví dụ tiêu biểu:
| Ngôn ngữ | Nguồn từ vựng chính | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tok Pisin (Papua New Guinea) | Tiếng Anh | Từ pidgin đã trở thành tiếng mẹ đẻ của nhiều người, là một ngôn ngữ chính thức của nước này; ví dụ pikinini (trẻ con), save (biết) |
| Tiếng Creole Haiti | Tiếng Pháp | Ngôn ngữ của đa số người Haiti; ví dụ mwen (tôi, từ moi) |
Creole là bằng chứng mạnh cho thấy trẻ em có khả năng tự xây dựng một hệ thống ngữ pháp hoàn chỉnh từ đầu vào giản lược. Đây là lý do creole được giới ngôn ngữ học đặc biệt quan tâm.
Vùng ngôn ngữ: khi hàng xóm giống nhau hơn họ hàng
Tiếp xúc lâu dài trong một khu vực có thể khiến các ngôn ngữ không cùng họ trở nên giống nhau về cấu trúc. Khu vực như vậy gọi là vùng ngôn ngữ. Đông Nam Á lục địa là ví dụ hay được nhắc: tiếng Việt (Nam Á), tiếng Thái (Tai – Kadai), tiếng Hmông (Hmông – Miền), các phương ngữ Hán ở phía nam Trung Quốc (Hán – Tạng) thuộc những họ khác nhau nhưng đều có thanh điệu, đều thiên về đơn lập, đều dùng loại từ khi đếm và phần lớn theo trật tự chủ – động – bổ. Tiếng Khmer chia sẻ nhiều đặc điểm khu vực, dù tiếng Khmer chuẩn không có thanh điệu.
Vì vậy, khi so sánh để tìm quan hệ họ hàng, các nhà ngôn ngữ học phải phân biệt cẩn thận những nét giống nhau do cùng nguồn gốc với những nét giống do tiếp xúc. Lịch sử phân loại tiếng Việt từng có nhiều tranh luận chính vì lẽ đó; xem bài Ngữ hệ và Loại hình ngôn ngữ.
Chuyển di ngôn ngữ
Ở mức sâu nhất, tiếp xúc có thể dẫn tới chuyển di ngôn ngữ: một cộng đồng dần bỏ tiếng mẹ đẻ để dùng ngôn ngữ chiếm ưu thế hơn về kinh tế, giáo dục. Quá trình thường diễn ra qua ba thế hệ: ông bà chỉ nói tiếng mẹ đẻ, cha mẹ song ngữ, con cháu chỉ còn nói ngôn ngữ mới. Khi thế hệ cuối cùng biết nói một ngôn ngữ qua đời mà không truyền lại, ngôn ngữ ấy mất đi cùng với kho tri thức về thiên nhiên, lịch sử, văn hoá mà nó mang theo. Ghi chép, biên soạn từ điển, dạy song ngữ trong trường học là những cách các cộng đồng và nhà nghiên cứu đang làm để giữ gìn các ngôn ngữ có nguy cơ mai một.
Hỏi đáp nhanh
Tiếp xúc ngôn ngữ là gì?
Tiếp xúc ngôn ngữ là hiện tượng các ngôn ngữ ảnh hưởng lẫn nhau khi cộng đồng nói chúng sống gần, giao thương hay học hành cùng nhau. Kết quả có thể là vay mượn từ ngữ, song ngữ, hoặc hình thành ngôn ngữ mới như pidgin, creole.
Pidgin và creole khác nhau thế nào?
Pidgin là ngôn ngữ giao tiếp giản lược, không ai nói như tiếng mẹ đẻ. Khi pidgin trở thành tiếng mẹ đẻ của thế hệ sau và phát triển ngữ pháp đầy đủ thì gọi là creole, như Tok Pisin hay tiếng Creole Haiti.
Tiếng Tây bồi là gì?
Tiếng Tây bồi là cách gọi dân gian cho thứ tiếng Pháp giản lược dùng giữa người Pháp và một số người Việt thời Pháp thuộc. Các nhà nghiên cứu xem đó là một dạng pidgin, nay gần như không còn.
Chuyển mã có phải là nói không sõi không?
Không. Chuyển mã là việc người song ngữ đổi qua lại giữa hai ngôn ngữ, thường có chủ ý như để chỉ đúng khái niệm chuyên môn hay thể hiện mình thuộc một nhóm.
Vì sao tiếng Việt, tiếng Thái, tiếng Hmông giống nhau dù khác ngữ hệ?
Do tiếp xúc lâu dài trong cùng khu vực Đông Nam Á lục địa, các ngôn ngữ này chia sẻ nhiều đặc điểm như thanh điệu, tính đơn lập, dùng loại từ khi đếm. Các nhà ngôn ngữ học gọi khu vực như vậy là vùng ngôn ngữ.