Từ mượn tiếng Pháp trong tiếng Việt: từ gốc, cách Việt hoá và cách viết
Những từ tiếng Việt mượn từ tiếng Pháp như ga, xà phòng, cà phê, phô mai, ban công: từ gốc, cách Việt hoá âm, ghép với tiếng Việt và cách viết.
Nội dung bài
Vì sao tiếng Việt có nhiều từ gốc Pháp
Trong khoảng thời gian người Pháp có mặt ở Việt Nam, từ nửa sau thế kỷ 19 đến giữa thế kỷ 20, tiếng Pháp là ngôn ngữ của hành chính, trường học và nhiều đồ vật, kỹ thuật mới. Những thứ chưa từng có tên trong tiếng Việt như xe hơi, nhà ga, xi măng, bơ sữa được gọi theo tiếng Pháp, rồi tên gọi dần được Việt hoá. Đây là một trường hợp tiêu biểu của tiếp xúc ngôn ngữ: vay mượn đi kèm sự vật, khái niệm mới.
Đến nay, nhiều từ gốc Pháp đã quen đến mức người nói không còn nhận ra là từ mượn: xà phòng, cà phê, ga, bơ, kem.
Bảng từ mượn tiếng Pháp theo lĩnh vực
| Lĩnh vực | Tiếng Việt | Từ gốc tiếng Pháp |
|---|---|---|
| Ăn uống | cà phê | café |
| phô mai | fromage | |
| bơ | beurre | |
| xúc xích | saucisse | |
| sô cô la | chocolat | |
| cà rốt, súp lơ | carotte, chou-fleur | |
| Trang phục | sơ mi | chemise |
| măng tô | manteau | |
| cà vạt | cravate | |
| va li | valise | |
| Nhà cửa, xây dựng | ban công | balcon |
| xi măng, bê tông | ciment, béton | |
| gác măng giê | garde-manger | |
| Xe cộ, cơ khí | ô tô | auto |
| pê đan, ghi đông, phanh | pédale, guidon, frein | |
| bu lông, cờ lê, tuốc nơ vít | boulon, clé, tournevis | |
| ét xăng | essence | |
| Đời sống khác | ga (nhà ga) | gare |
| xà phòng | savon | |
| búp bê, tem, phim | poupée, timbre, film |
Bảng chỉ là một phần nhỏ. Có thể thấy các từ gốc Pháp tập trung ở những lĩnh vực gắn với đời sống đô thị và kỹ thuật thời ấy: món ăn và đồ uống kiểu Âu, quần áo kiểu Âu, xe đạp, xe máy, đồ nghề sửa chữa, vật liệu xây dựng.
Từ mượn được Việt hoá như thế nào
Tiếng Pháp là ngôn ngữ đa âm tiết, có cụm phụ âm và âm cuối mà tiếng Việt không có. Khi đi vào tiếng Việt, từ mượn được "gọt" cho vừa khuôn âm tiết tiếng Việt. Có mấy cách biến đổi lặp đi lặp lại:
- Tách thành từng âm tiết: chocolat thành sô cô la, tournevis thành tuốc nơ vít.
- Bỏ bớt âm khó: cụm phụ âm đầu bị rút gọn, như crème thành kem, frein thành phanh; âm cuối không có trong tiếng Việt bị bỏ hoặc đổi, như balcon thành ban công.
- Gán thanh điệu: tiếng Pháp không có thanh, nhưng mọi âm tiết tiếng Việt đều phải mang một thanh. Café thành cà phê với thanh huyền ở âm tiết đầu.
- Rút gọn từ: chỉ giữ phần quen tai nhất, như auto (dạng tắt của automobile) thành ô tô.
- Thêm yếu tố Việt để chỉ loại: áo sơ mi, bánh ga tô (gâteau), nhà ga, đèn pin (pile), xe buýt. Phần tiếng Việt đứng trước cho biết vật thuộc loại gì, giống cách tạo từ ghép chính phụ.
Kết quả là nhiều từ mượn trở thành từ đơn nhiều tiếng: tách riêng cà hay phê đều không mang nghĩa gì liên quan đến đồ uống. Bài Cấu tạo từ tiếng Việt xếp chúng vào nhóm này.
Đồng âm và đổi nghĩa sau khi mượn
Một số từ mượn gặp nhau ở cùng một âm tiếng Việt, tạo ra từ đồng âm:
- ga trong nhà ga đến từ gare; ga trong bếp ga, tăng ga đến từ gaz. Hai từ gốc khác nhau, sang tiếng Việt thành một âm.
Nghĩa cũng có thể dịch chuyển:
- sếp (từ chef, người đứng đầu) trong tiếng Việt chủ yếu chỉ cấp trên ở nơi làm việc, thường mang sắc thái thân mật hoặc hơi đùa.
- đầm (từ dame, quý bà) đi vào tiếng Việt trong bà đầm (người phụ nữ phương Tây) và váy đầm, áo đầm (kiểu váy liền), nghĩa thứ hai ngày nay phổ biến hơn.
- kem (từ crème) trong tiếng Việt vừa chỉ món ăn lạnh, vừa chỉ mỹ phẩm bôi da, kem đánh răng.
Món ăn gốc Pháp trên mâm cơm Việt
Ẩm thực là nơi dấu vết tiếng Pháp hiện rõ nhất trong đời sống hằng ngày, vì nhiều món đã Việt hoá cả cách nấu lẫn tên gọi:
- pa tê (pâté): món gan xay, quen thuộc trong ổ bánh mì.
- bít tết (bifteck): thịt bò áp chảo, thường ăn kèm trứng ốp la và khoai tây chiên.
- xốt (sauce): nước sốt; bò xốt vang là bò nấu với rượu vang.
- ga tô (gâteau): bánh ngọt kiểu Âu, thường nói bánh ga tô.
- mù tạt (moutarde): loại gia vị cay nồng.
Cùng lúc, tiếng Việt cũng tạo ra những tên gọi riêng cho rau củ du nhập thời kỳ này bằng yếu tố tây: khoai tây, hành tây, cần tây. Đây không phải từ mượn mà là từ tiếng Việt tự đặt, với tây mang nghĩa "đến từ phương Tây". Hai cách đặt tên (mượn âm và tự ghép) tồn tại song song, đôi khi cho cùng một nhóm sự vật.
Một từ quen thuộc khác là xà phòng; ở nhiều vùng phía Nam, người ta quen nói xà bông. Đây là ví dụ cho thấy cùng một từ mượn có thể mang hơi hướng vùng miền khác nhau sau khi đã Việt hoá.
Viết từ gốc Pháp: liền, rời hay gạch nối
Cách viết từ mượn đa âm tiết chưa thống nhất hoàn toàn. Hiện có ba lối:
| Lối viết | Ví dụ | Nơi hay gặp |
|---|---|---|
| Viết rời từng âm tiết | cà phê, ô tô, xà phòng, sô cô la | Văn bản thông thường, báo chí |
| Có gạch nối | ra-đi-ô, ki-lô-gam, a-xít | Một số từ điển, văn bản cũ |
| Viết liền | axit, oxi, bazơ | Tài liệu khoa học tự nhiên (sách giáo khoa mới có nơi viết theo tên quốc tế: acid, oxygen) |
Với từ đã quen (cà phê, ô tô), viết rời là lối phổ biến nhất. Với thuật ngữ khoa học, nên theo quy ước của chuyên ngành hoặc của sách giáo khoa đang dùng. Điều quan trọng là thống nhất trong một văn bản. Chuyện viết tên riêng nước ngoài được bàn ở bài Viết tên riêng nước ngoài.
Từ gốc Pháp hôm nay: còn, mất, nhường chỗ
Không phải từ mượn nào cũng sống lâu. Có thể chia thành ba nhóm:
- Đã nhập hẳn: cà phê, xà phòng, ga, bơ, kem, phanh, xi măng, ô tô, sơ mi. Không có từ thay thế phổ biến.
- Có từ Việt cạnh tranh: gác măng giê dần nhường chỗ cho tủ đựng thức ăn, măng tô thường được gọi là áo khoác dài. Từ gốc Pháp vẫn hiểu được, nhưng mang màu sắc cũ, hay gặp ở người lớn tuổi hoặc trong văn chương.
- Bị từ gốc Anh lấn sân: trong một số lĩnh vực mới, người trẻ dùng từ gốc Anh nhiều hơn. Đây là đề tài của bài Từ mượn tiếng Anh.
Cách dùng cũng khác nhau giữa các vùng. Người miền Bắc quen nói ô tô, trong khi nhiều người miền Nam quen nói xe hơi; cùng từ fromage nhưng có người nói phô mai, có người nói pho mát. Không có cách gọi nào "đúng hơn", đó là sự phong phú của tiếng Việt các vùng.
Một điều thú vị cuối cùng: khi người học tiếng Pháp gặp lại fromage, valise, balcon, họ thường nhận ra ngay vì đã quen phô mai, va li, ban công. Vốn từ mượn này là một chiếc cầu nhỏ nhưng có thật giữa hai ngôn ngữ.
Hỏi đáp nhanh
Cà phê là từ gốc tiếng gì?
Cà phê được mượn từ tiếng Pháp café rồi Việt hoá thành hai âm tiết, gán thêm thanh huyền cho âm tiết đầu. Hai tiếng cà và phê tách riêng không có nghĩa liên quan đến đồ uống.
Phô mai trong tiếng Pháp là gì?
Phô mai bắt nguồn từ từ fromage của tiếng Pháp. Âm r trong cụm phụ âm và âm cuối được lược bớt cho hợp với cách phát âm tiếng Việt.
Ga trong nhà ga và ga trong bếp ga có cùng nguồn gốc không?
Không. Ga trong nhà ga đến từ gare, còn ga trong bếp ga hay tăng ga đến từ gaz. Hai từ gốc khác nhau trùng âm khi vào tiếng Việt.
Nên viết a-xít hay axit?
Cả hai đều từng được dùng. Tài liệu hoá học thường viết liền axit (sách mới có nơi chuyển sang tên quốc tế acid), còn một số từ điển và văn bản cũ viết có gạch nối, nên theo quy ước của tài liệu mình đang dùng và thống nhất trong một văn bản.
Vì sao nhiều từ gốc Pháp liên quan đến xe đạp và xây dựng?
Xe đạp, ô tô, vật liệu như xi măng, bê tông là những thứ mới du nhập vào Việt Nam cùng thời kỳ tiếng Pháp được dùng rộng rãi. Sự vật đến kèm tên gọi, nên các bộ phận như pê đan, ghi đông, phanh đều mang gốc Pháp.