Nguyên âm tiếng Việt: nguyên âm đơn, nguyên âm đôi và cách phân loại

Nguyên âm là gì và đóng vai trò gì

Nguyên âm là âm được phát ra khi luồng hơi đi qua miệng không bị cản trở; chỉ có hình dáng khoang miệng (lưỡi cao hay thấp, đưa ra trước hay lùi về sau, môi tròn hay dẹt) quyết định âm sắc. Trong âm tiết tiếng Việt, nguyên âm làm âm chính — hạt nhân bắt buộc phải có. Âm tiết có thể thiếu âm đầu, thiếu âm cuối, nhưng không thể thiếu âm chính.

Về số lượng, cách tính phổ biến trong nhà trường cho tiếng Việt 11 nguyên âm đơn và 3 nguyên âm đôi. Một số giáo trình ngữ âm tính thêm hai nguyên âm ngắn xuất hiện trong các vần như anh, ach và ong, oc, nên con số nguyên âm đơn lên 13. Có cả những cách phân tích khác nữa; con số chỉ là hệ quả của cách phân tích, điều quan trọng là hiểu các tiêu chí phân loại.

Ba tiêu chí phân loại nguyên âm

• Độ mở (lưỡi nâng cao hay hạ thấp, miệng hẹp hay rộng): i, ư, u hẹp nhất; e, a, o rộng nhất.
• Hàng (lưỡi đưa ra trước hay lùi về sau): i, ê, e là nguyên âm hàng trước; ư, ơ, a và u, ô, o là hàng sau.
• Tròn môi: u, ô, o tròn môi; các nguyên âm còn lại không tròn môi.

Có thể tự cảm nhận: đọc liền i – ê – e, hàm dưới hạ dần, miệng mở rộng dần. Đọc i rồi u, lưỡi lùi về sau và môi chu ra. Đọc ư rồi u: vị trí lưỡi gần như giữ nguyên, chỉ có môi tròn lại — đó chính là khác biệt duy nhất giữa hai âm này.

Bảng nguyên âm đơn

Chín nguyên âm "dài" (i, ê, e, ư, ơ, a, u, ô, o) cộng với hai nguyên âm "ngắn" ă và â là 11 nguyên âm đơn của cách tính phổ biến. ă là a ngắn, â là ơ ngắn: cặp tam – tăm, cơn – cân cho thấy độ dài làm đổi nghĩa. Hai nguyên âm ngắn này có ràng buộc riêng: chúng luôn phải có âm cuối đi sau (ăn, âm, tắt, tấc), không bao giờ đứng cuối âm tiết. Chi tiết xem bài nguyên âm ngắn ă, â.

Trong chữ viết, nguyên âm ă còn "ẩn" trong hai vần ay và au: tay có âm chính là a ngắn, khác với tai có a dài; cau (a ngắn) khác cao (a dài). Chữ viết dùng a cho cả hai, nhưng âm thì khác.

Ba nguyên âm đôi: iê, ươ, uô

Nguyên âm đôi là một âm chính duy nhất nhưng lướt từ vị trí này sang vị trí khác trong lúc phát âm. Tiếng Việt có ba nguyên âm đôi, đều lướt từ một nguyên âm hẹp xuống gần vị trí của ơ:

Điều cần nhớ: chữ a trong ia, ưa, ua không phải nguyên âm a. Nó chỉ là cách viết nửa sau của nguyên âm đôi khi âm tiết không có âm cuối. Bằng chứng: mía và miếng có cùng âm chính, chỉ khác có hay không có âm cuối; mua và muốn cũng vậy. Vì thế dấu thanh trong mía, của, mưa đặt ở chữ đầu, còn trong miếng, muốn, mương đặt ở chữ thứ hai (ê, ô, ơ) — cả hai cách đều là đặt dấu lên nguyên âm đôi.

Nguyên âm đôi khác "hai nguyên âm đứng cạnh nhau"

Không phải hai chữ nguyên âm đứng liền nào cũng là nguyên âm đôi. Trong tai, cao, đôi, mây, chữ thứ hai (i, o, y) là âm cuối (bán nguyên âm), còn âm chính chỉ là a, a, ô, â. Trong hoa, thuý, chữ đầu (o, u) là âm đệm. Chỉ có iê, ươ, uô và các biến thể viết của chúng mới là nguyên âm đôi. Phép thử đơn giản: thêm thanh, xem dấu đặt ở đâu và vần có thêm được âm cuối không.

Mười hai chữ nguyên âm và những chỗ chữ không khớp âm

Chữ Quốc ngữ có 12 chữ cái nguyên âm: a, ă, â, e, ê, i, y, o, ô, ơ, u, ư. Số chữ không khớp hẳn với số âm, vì mấy lý do:

Hiểu những chỗ "lệch" này giúp giải thích nhiều quy tắc chính tả tưởng như vô lý, chẳng hạn vì sao tai và tay phải viết khác nhau, hay vì sao dấu của mía không đặt trên a.

Nguyên âm ở các vùng

Hệ thống nguyên âm cũng thay đổi theo phương ngữ. Vài ví dụ dễ nhận:

• Ở nhiều giọng miền Nam, nguyên âm đôi trước một số âm cuối được đọc gần như nguyên âm đơn: người nghe gần như "ngừi", rượu gần như "rựu".
• Ở một số giọng miền Bắc, vần ươu được đọc gần như iêu (rượu thành "riệu").
• Giọng Quảng Nam – Đà Nẵng nổi tiếng với nhiều biến đổi nguyên âm, khiến một số vần như an, am nghe khác hẳn giọng các vùng khác.

Đây đều là đặc điểm phương ngữ bình thường. Chữ viết giữ một hệ thống chung, nên người mỗi vùng phải nhớ một số cách viết không trùng với cách mình đọc.

Nguyên âm tiếng Việt và người học

Với người nước ngoài, những nguyên âm khó nhất của tiếng Việt thường là ư và ơ (nguyên âm hàng sau không tròn môi, hiếm trong các ngôn ngữ châu Âu), cặp dài – ngắn a/ă, ơ/â, và ba nguyên âm đôi. Với người Việt học tiếng Anh, khó khăn lại nằm ở những nguyên âm tiếng Anh không có trong tiếng Việt và ở chỗ tiếng Anh dùng độ dài khác cách tiếng Việt. Bảng phiên âm quốc tế giúp mô tả chính xác những khác biệt này; xem bài bảng phiên âm quốc tế IPA.

Vị trí của nguyên âm trong âm tiết và các kiểu vần do nguyên âm kết hợp với âm đệm, âm cuối tạo thành được trình bày ở bài vần tiếng Việt và âm tiết tiếng Việt.