Đại từ và cách xưng hô trong tiếng Việt: tôi, mình, chúng ta, anh, em…

Đại từ là gì

Đại từ là từ dùng để trỏ người, vật, sự việc hoặc để hỏi, thay cho danh từ, động từ, tính từ đã nhắc tới. Sách giáo khoa chia đại từ thành hai nhóm lớn:

• Đại từ để trỏ: trỏ người (tôi, tao, tớ, mình, ta, mày, nó, hắn, họ, chúng tôi, chúng ta), trỏ số lượng (bấy, bấy nhiêu), trỏ hoạt động, tính chất (thế, vậy).
• Đại từ để hỏi: hỏi người, vật (ai, gì), hỏi số lượng (bao nhiêu, mấy), hỏi hoạt động, tính chất (sao, thế nào).

Nhóm đại từ trỏ người, tức đại từ nhân xưng, là phần phức tạp và thú vị nhất, vì trong tiếng Việt xưng hô không chỉ để chỉ ai đang nói, mà còn để thể hiện quan hệ, tuổi tác, tình cảm và thái độ.

Đại từ nhân xưng: ngôi và số

Mỗi từ mang sắc thái riêng: tôi trung tính, dùng được trong hầu hết hoàn cảnh trang trọng; tao – mày chỉ dùng giữa bạn rất thân cùng lứa, hoặc khi cãi nhau, tức giận; tớ – cậu thân mật, hay gặp ở học sinh, sinh viên; mình thân mật, mềm mại. Ở ngôi thứ ba, nó trung tính khi nói về trẻ nhỏ, đồ vật, nhưng nói về người lớn thì thiếu tôn trọng; hắn, y thường mang sắc thái xa cách, đôi khi coi thường, hay gặp trong văn kể chuyện.

Chúng tôi và chúng ta

Đây là điểm ngữ pháp mà nhiều ngôn ngữ châu Âu không có: tiếng Việt phân biệt ngôi thứ nhất số nhiều gộp và trừ.

• Chúng tôi: người nói và nhóm của mình, không gồm người nghe. Giám đốc nói với khách hàng: "Chúng tôi sẽ giao hàng vào thứ Hai."
• Chúng ta: người nói và cả người nghe. Thầy giáo nói với học sinh: "Hôm nay chúng ta học bài mới."

Dùng nhầm sẽ làm đổi quan hệ: nói với khách "chúng ta sẽ giao hàng" nghe như khách cũng phải đi giao. Chúng mình, bọn mình thì linh hoạt hơn, thường mang nghĩa gộp trong lời nói thân mật.

Danh từ thân tộc: xưng hô như người trong nhà

Đặc điểm nổi bật nhất của tiếng Việt là dùng danh từ chỉ quan hệ họ hàng làm từ xưng hô, kể cả với người không có họ hàng: ông, bà, bố, mẹ, anh, chị, em, cô, chú, bác, cậu, dì, con, cháu. Một cô bé gặp người bán hàng lớn tuổi sẽ gọi "bà" và xưng "cháu"; hai người lạ ngang tuổi gọi nhau "anh – chị", "anh – em".

Cách chọn từ dựa vào tuổi và vai vế so với người nói. Trong gia đình, cách gọi họ hàng bên nội, bên ngoại theo cách phổ biến ở miền Bắc như sau (các vùng có khác biệt):

Khi xưng hô với người ngoài, các từ này được dùng theo ước lượng tuổi: người đáng tuổi bố mẹ mình thì gọi cô, chú, bác; đáng tuổi ông bà thì gọi ông, bà; lớn hơn mình ít tuổi thì gọi anh, chị.

Xưng khiêm, hô tôn

Nguyên tắc truyền thống là xưng khiêm hô tôn: tự xưng mình ở vị trí thấp, gọi người đối diện ở vị trí cao, để thể hiện sự lịch sự. Học trò xưng em, gọi thầy cô là thầy, cô; người trẻ có khi gọi người hơi lớn tuổi hơn mình một chút là anh, chị dù chưa chắc người ấy lớn hơn. Trong kinh doanh, người bán hay gọi khách là anh, chị và xưng em, bất kể tuổi, để tỏ sự niềm nở.

Một người, nhiều cách xưng

Cùng một người phụ nữ ba mươi tuổi, trong một ngày có thể xưng:

• con khi nói với bố mẹ;
• chị khi nói với em trai;
• em khi nói với chồng hoặc với đồng nghiệp lớn tuổi hơn;
• mẹ khi nói với con;
• cô khi nói với học sinh, nếu là giáo viên;
• tôi khi phát biểu trong cuộc họp.

Nhiều người dạy tiếng Việt như ngôn ngữ thứ hai coi đây là phần khó nhất với người học nước ngoài, vì trong tiếng Anh chỉ có I và you. Xưng hô cũng là một vấn đề của ngữ dụng học: cùng một câu, đổi từ xưng hô là đổi cả quan hệ giữa hai người. Đổi từ anh – em sang tôi – anh giữa hai người thân có thể là dấu hiệu đang giận nhau.

Khác biệt vùng miền

Hệ thống xưng hô có những nét riêng theo vùng, tất cả đều là tiếng Việt chuẩn mực của vùng đó. Một vài ví dụ thường được nhắc:

• Miền Nam: ngôi thứ ba hay được tạo bằng cách đổi thanh danh từ thân tộc sang thanh hỏi: ổng (ông ấy), bả (bà ấy), ảnh (anh ấy), chỉ (chị ấy). Người con đầu lòng thường được gọi là anh Hai, chị Hai, con thứ hai là Ba… Cha mẹ thường gọi là ba, má. Xem bài Phương ngữ Nam.
• Miền Bắc: người con cả gọi là anh Cả, chị Cả; cha mẹ gọi là bố, mẹ, ở một số vùng nông thôn trước đây còn gọi thầy, u.
• Miền Trung: một số vùng có các từ riêng như mạ (mẹ), o (cô), mệ (bà) trong giọng Huế. Xem Giọng Huế.

Đại từ để hỏi và đại từ thay thế

Ngoài xưng hô, đại từ còn gánh việc hỏi và thay thế. Có mấy cặp hay bị dùng lẫn:

• Mấy và bao nhiêu: mấy thường dùng khi người hỏi đoán số lượng nhỏ, thường dưới mười (Cháu mấy tuổi rồi? hỏi trẻ nhỏ); bao nhiêu dùng cho mọi số lượng (Ông năm nay bao nhiêu tuổi?, Cái này giá bao nhiêu?). Hỏi một cụ già "Cụ mấy tuổi?" nghe như coi cụ là trẻ con.
• Ai và gì: ai hỏi người, gì hỏi vật, sự việc. Cả hai còn dùng với nghĩa phiếm chỉ: Ai cũng biết (mọi người), Gì cũng được (thứ nào cũng được).
• Thế và vậy: cùng thay thế cho một sự việc, tính chất đã nói (Làm thế là đúng, Làm vậy là đúng). Thế phổ biến hơn trong lời nói miền Bắc, vậy phổ biến hơn ở miền Trung và miền Nam; trong văn viết cả hai đều chuẩn.

Lỗi xưng hô hay gặp

1. Dùng "bạn" với người lớn tuổi: bạn hợp với người ngang hàng hoặc văn phong quảng cáo, sách hướng dẫn. Với người lớn tuổi hơn hẳn, gọi bạn có thể bị coi là thiếu lễ phép.
2. Không nhất quán trong một văn bản: đoạn đầu xưng tôi, đoạn sau xưng em; đầu thư gọi anh, cuối thư gọi bạn. Chọn một cặp và giữ đến hết.
3. Dùng "chúng ta" khi phải dùng "chúng tôi": trong thư gửi khách hàng, đối tác, chỉ dùng chúng ta khi thật sự muốn gộp cả người đọc vào.
4. Dùng "nó" cho người lớn: nói "nó" về một người lớn tuổi, có địa vị là thiếu tôn trọng; nên dùng ông ấy, bà ấy, anh ấy, chị ấy.
5. Văn bản hành chính dùng xưng hô thân mật: thư từ, đơn từ chính thức nên dùng tôi để xưng và Quý ông/bà, Quý cơ quan hoặc chức danh để gọi.